Alternatieven voor 'austerity'

Dat van Rompuy in ‘Naar een echte economische en monetaire unie’ geen concrete voorstellen doet aangaande de door hem gewenste toekomstige democratische en politieke structuur van de EMU is zorgwekkend. Schrikbarender is echter dat dit document geen enkele indicatie geeft dat de Europese leiders het economische beleid van de afgelopen jaren zullen wijzigen. Dit is rampzalig omdat dit beleid de recessie in Europa heeft verdiept (1) terwijl gelijktijdig de armoede in een rap tempo toeneemt (2) en de nationale verzorgingsstaten stap voor stap worden afgebroken. Het is de hoogste tijd voor alternatieven voor de bezuinigings- en lastenverzwaringsmaatregelen die expliciet gebaseerd zijn op de uiteenlopende kracht van de Europese economieën.

Meer autonomie voor lidstaten
Om dit mogelijk te maken is het van groot belang dat nationale overheden meer zeggenschap krijgen over hun eigen samenleving en economie, in plaats van het overhevelen van begrotingsbevoegdheden naar de EU zoals van Rompuy voorstelt. Dit is essentieel omdat het dwaas is om vast te blijven houden aan één doelstelling voor het begrotingstekort (3% bbp) en de staatsschuld (60% bbp) voor álle EMU-leden. Ten eerste omdat de ontwikkelingen in en kracht van de economieën van de deelnemende landen ver uiteenlopen. Ten tweede omdat de ‘noodzakelijke’ overheidsbezuinigingen en lastenverzwaringen via een afname in consumptie en productie en een oplopende werkloosheid juist leiden tot een afname van de overheidsinkomsten, waardoor nieuwe bezuinigingen onvermijdelijk lijken.

Om deze vicieuze cirkel te doorbreken heb ik elders het voorstel gedaan op nationaal niveau (wederom) kapitaalcontroles in te voeren om zo de overheden van surpluslanden zoals Duitsland, Nederland en Finland de autonomie te verschaffen om daadwerkelijk te investeren in de groei van hun economie. Ook zonder deze controles kunnen overheidsinvesteringen een prikkel vormen voor grote en kleine ondernemers om eveneens te investeren en een boost geven aan de consumentenuitgaven. Een tweede uitkomst van deze investeringen is dat een deel zal overvloeien naar andere Europese landen en daar economische groei zal stimuleren. Op de middenlange termijn is het bovendien aannemelijk dat dit expansionaire beleid zal leiden tot een onevenredige toename van de inflatie in de surpluslanden en hiermee tot een afname van de enorme concurrentieverschillen binnen de EU.

Anticyclisch economisch beleid
Dat het de hoogste tijd is voor anticyclisch en expansionair economisch beleid wordt duidelijk wanneer men oog heeft voor het menselijk leed achter de erbarmelijk presterende Europese economieën. Zo is in Nederland het aantal huishoudens dat risico loopt tot armoede te vervallen, toegenomen van 514.000 in 2010 tot 604.000 in 2011. (3) 45% van de Nederlanders heeft moeite rond te komen en worstelt met oplopende betalingsachterstanden. (4) De werkloosheid is toegenomen van 5.8% in 2011 naar 7% in 2012, waarvan 229.000 personen langdurig werkeloos zijn. (5) Dit is een maatschappelijk probleem omdat langdurige werklozen op termijn hun vaardigheden verliezen en daardoor het risico lopen afhankelijk te blijven van steun van de overheid en/of van hun naaste omgeving.

Hoewel de situatie in Nederland voor veel mensen schrijnend is, valt deze in het niet bij de veelal mensonterende leefomstandigheden in het zuiden van Europa. In Spanje zijn momenteel meer dan vijf miljoen personen werkeloos (!) en (over)leven 300.000 gezinnen, vaak bestaande uit drie generaties, van het pensioen van één van de grootouders. (6) Het Spaanse Rode Kruis richt zich op de eigen bevolking, in plaats van op hulpbehoevenden in derde wereldlanden, en heeft in 2012 meer dan twee miljoen Spanjaarden van voedsel voorzien. (7) Bovendien spreekt men daar over een ‘Verloren Generatie’ op basis van de al jaren aanhoudende jeugdwerkloosheid van boven de 50%. In Griekenland is de situatie, mede vanwege de vanuit Brussel opgelegde austerity-maatregelen, zo ernstig dat het land risico loopt te vervallen tot een failed state.

Onvrede
Vanwege de dominante positie van de Raad en de positie van Duitsland in de EU worden de Brusselse maatregelen momenteel alom ervaren als een Duits Dictaat. Hierdoor is de weerstand tegen de EU en de als machteloos beschouwde nationale overheid op verschillende plekken toegenomen tot een precair niveau. Deze onvrede uit zich onder andere in stakingen en demonstraties die geleidelijk aan toenemen in omvang en gewelddadigheid. (8) Andere symptomen zijn de opkomst van (rechts en links) populistische anti-immigranten en anti-Europese partijen en de opkomst van jeugdbewegingen zoals de 'indignados' in Spanje.

Om de voedingsbodem van deze onvrede weg te nemen moet er, naast investeringen van de surpluslanden in groei en innovatie, Europa-breed fors geïnvesteerd worden in het herstel van de verzorgingsstaten. Dat onder het mom van crisisbestrijding de zorgsector totaal wordt geprivatiseerd, het sociale vangnet wordt afgebroken en het onderwijs in veel gevallen wordt uitgekleed is niet alleen schandalig, maar bovendien schadelijk voor de kans op economisch herstel. Herhaaldelijke bezuinigingen op pensioenen en werkloosheidsuitkeringen plus Europa-brede loonmatigingen zijn namelijk desastreus voor de koopkracht. Het meest schrijnend is echter dat miljoenen Europeanen die al hard geraakt zijn onder het bestaansminimum geduwd worden door de implementatie van maatregelen waarvan het economische gewin vaak totaal afwezig is. Neem bijvoorbeeld het uithollen van de werkloosheidsuitkering, een stap die overheden in theorie geld bespaart, maar via de afname van de koopkracht leidt tot teruglopende consumptie en dus minder overheidsinkomsten.

Afstappen van één economisch beleid
Zolang de EU synoniem blijft staan voor van boven af opgelegde one-size-fits-all bezuinigingen en lastenverzwaringen is diepere integratie onwenselijk en op termijn onhoudbaar. Door krampachtig vast te houden aan één economisch beleid zonder rekening te houden met de diversiteit van de Europese economieën, wordt de economische crisis namelijk niet alleen verdiept, maar tevens verlengd. Bovendien lijkt vergeten te zijn dat de kern van de kracht van de 'sterke broeders', zoals Duitsland en Nederland, de door de euro gefaciliteerde consumptiedrift van andere EMU-leden is geweest. Door deze surpluslanden de ruimte te bieden te investeren in economische groei, zullen de enorme verschillen in concurrentiekracht door onevenredige inflatieniveaus afnemen. Indien er gelijktijdig en daadkrachtig vanuit Brussel gewerkt wordt aan de wederopbouw van de Europese verzorgingsstaten zal er mogelijk op termijn draagvlak voor verdere Europese integratie ontstaan.

---
Noten

(1) Zelfs bij het IMF lijkt men inmiddels m.b.t de eurocrisis in te zien dat bezuinigingen ten tijden van economische krimp economische groei negatief beïnvloed en dat met name in crisistijd overheidsinvesteringen sterk positieve uitkomsten op economische ontwikkelingen hebben. Zie het IMF Working Paper Growth Forecast Errors and Fiscal Multipliers (2013).

(2) Volgens een rapport van Eurostat (december 2012) liep in 2011 24% (ongeveer 120 miljoen personen) van de EU-bevolking risico te vervallen tot armoede en sociale uitsluiting. Te vinden via http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-03122012-AP/EN/3-031....

(3) Ramingen voor 2012 (642.000 huishoudens) en 2013 (656.000 huishoudens) geven een indicatie dat deze trend zich doorzet. Bron: Armoede in 2011 sterk gestegen (CBS 2012). Te vinden via http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/inkomen-bestedingen/publicaties/arti....

(4) Bron: Woordvoerder Nibud in interview met BNR Nieuws Radio. Te vinden via http://www.bnr.nl/nieuws/beurs/965750-1301/helft-nederlanders-moeite-om-....

(5) Bron: Werkloosheid gestegen naar 7 procent (CBS 2012). Te vinden via http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/publicaties....

(6) Bron: La familia se agota como recurso de subsistencia económica (El Pais 7 november 2012). Te vinden via http://sociedad.elpais.com/sociedad/2012/11/07/actualidad/1352321271_197....

(7) Bron: Red Cross to feed hungry Spanish people (EUobserver 10 october 2012). Te vinden via http://euobserver.com/social/117814.

(8) Op 14 november 2012 protesteerden miljoenen Europeanen in Frankrijk, België, Italië, Griekenland, Spanje en Portugal tegen de austerity-maatregelen. In Spanje en Portugal liepen deze protesten uit op geweld tussen de demonstranten en de (militaire) politie. Bron: Violent clashes as austerity protests grip EU cities (BBC News Europe 15 november 2012). Te vinden via http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20320993.

Beste Kim,

Ik denk dat we het grotendeels eens zijn.
Ik ben er vooral voor dat Duitsland meer uitgeeft. Dat land zit ver onder de 3%-norm, terwijl Nederland nog steeds in de gevarenzone zit. Als Nederland het tekort laat oplopen tot 4 a 5% (vind ik al behoorlijk riskant, met de vooruitzichten voor lage groei) zet dat ook weinig zoden aan de dijk.

Maar ik heb eerder al een ander voorstel bepleit: geef de Eurozone een eigen budget, en laat dat bijv. besteden aan de uitgaven t.b.v. het aangenomen jeugdwerkgarantieplan. Nu is dat voor eigen rekening (en niet verbindend), zodat de landen met de ergste problemen de hoogste kosten hebben.
Het kan ook een positief EU-gevoel versterken (niet in het laatst in het Zuiden, natuurlijk).

Anecdote: als je in Nijmegen in 1950 behoeftig was, kon je maar beter katholiek zijn. Dan kwam je nl. in aanmerking voor katholieke bedeling. Toen kwam Drees met de AOW. Voortaan was het alleen van belang of je > 65 was en Nederlander! Nou, dat leverde een flinke impuls aan de ontzuiling en een verschuiving van het identiteitsgevoel van Nijmegenaar naar Nederlander..

En laat dat budget vullen door een Europese belasting op bedrijfswinsten.
Ik heb net het boek 'Het belastingparadijs' gelezen en ben opnieuw zeer geschokt over de belastingmoraal van verreweg de meeste grote bedrijven in Europa.
Dat arme Grieken geen medicijnen meer kunnen kopen terwijl grote Griekse bedrijven miljarden wegsluizen (via Nederland!) naar belastingparadijzen maakt me buitengewoon razend!

Wat vind je van dit voorstel? We zijn het denk ik eens dat het in het huidige Europa onhaalbaar is. Maar het zou al schelen als het in de PvdA meer draagvlak krijgt. De PvdA is nu zeer tegen een eigen Europees budget en tegen verhoging van de Europese uitgaven.

Chris Peeters

Beste Chris Peeters,
in mijn ogen zijn de oplopende tekorten van de Europese economieën een indicatie van het falende austerity-beleid en niet van daadwerkelijke stimulatie van groei en innovatie. De kern van het probleem is dat het EMU-breed implementeren van dezelfde bezuinigingsmaatregelen namelijk niet alleen gevolgen heeft voor de desbetreffende landen zelf, maar ook voor hun handelspartners. Zo heeft de teruglopende consumptie in Griekenland en Italië een negatieve impact op de Duitse export. Kortom, het is het beleid van bezuinigingen en lastenverzwaringen in tijden van economische krimp dat middels verder afnemende economische groei leidt tot oplopende tekorten waardoor verdere bezuinigingen noodzakelijk lijken. Om deze reden is niet extra bezuinigen in Nederland simpelweg niet voldoende.
Nederland is juist een van de landen die een (tijdelijk) oplopende staatsschuld voor lief kan nemen om zo de economie te stimuleren en deze vicieuze cirkel te doorbreken. Omdat de Europese economieën onderling zo sterk verbonden zijn is het aannemelijk dat investeringen en toegenomen consumptie in het ene land (gedeeltelijk) zullen overvloeien naar andere. Om de landen die het meest geprofiteerd hebben van de eenheidsmunt, waaronder de export-landen Duitsland en Nederland, te vragen om nu (iets van) de pijn te delen met de 'zwakkere broeders' door middel van extra investeringen en op termijn onevenredige hogere inflatie lijkt mij niet meer dan fatsoenlijk. Het argument dat dit de kredietposities van deze landen in gevaar zal brengen is onzinnig omdat deze afhangt van het vermogen op termijn de schuld af te kunnen betalen en niet van de korte termijn schuldpositie en inflatie.
Investeren in infrastructuur, onderwijs en onderzoek en innovatie
Mijn voorstel is om de overheden van de (voormalige) surpluslanden Nederland, Finland, en Duitsland fors te laten investeren in infrastructuur, onderwijs, onderzoek en innovatie en in maatregelen gericht op het verhogen van de koopkracht, waaronder loonsverhogingen in bepaalde sectoren. Om uit de huidige crisis te komen is het cruciaal dat de koopkracht en consumptiebereidheid onder de Europese bevolkingen wordt verhoogd, ook moet er gezorgd worden voor een klimaat waarin banken bereid zijn uit te lenen aan het MKB. Om tot de optimale invulling van dergelijke investeringen te komen is verder onderzoek noodzakelijk. Idealiter zou dit alles (deels) vanuit Brussel worden gecoördineerd, maar recente ontwikkelingen zoals de onderhandelingen en de uitkomst daarvan over het budget van het Europees Parlement maken dit een onwaarschijnlijk scenario.
Zoals jij zelf al aangeeft in jouw reactie, zijn de EMU-landen door uiteenlopende oorzaken in de problemen geraakt. Tel hierbij op de uiteenlopende kracht van deze economieën, hoe kan de 'oplossing' voor al deze problemen dan het opleggen van één beleid voor alle betrokken landen zijn? Sterker nog, waarom zou hetzelfde beleid dat in Zuid Amerika heeft geleid tot een verloren decennium, nu in Europa wel tot economische ontwikkeling leiden? Immers, welke verschillen zijn er tussen het huidige van bovenaf opgelegde mantra van privatisering, een terugtrekkende, kleine, overheid, en het beroep op de individuele zelfredzaamheid van burgers, en de zo bekritiseerde Washington consensus van weleer?
Economische convergentie via onevenredige inflatie
Indien de leiders van de sterkere broeders niet bereid zijn te investeren en middels de onevenredige inflatie de pijn van de hervormingen te delen vrees ik dat het Europese project tot mislukking gedoemd is. Zonder economische groei en convergentie zullen de zwakkere broeders namelijk onmogelijk aan hun schuldenlast kunnen voldoen. De pogingen om hier wel aan te voldoen zullen vroeger of later in Spanje, Portugal of Griekenland het publieke verzet doen toenemen tot onhoudbare proporties. Het moment dat er gedwongen afscheid wordt genomen van een EMU-lid, is het moment dat de wereld de grenzen van de Europese solidariteit zal kennen. Dit zal onherroepelijk en met alle gevolgen van dien onder de Europese bevolkingen en op de financiële markten de vraag oproepen welk land als volgende exit is.

Een paar kanttekeningen bij het pleidooi van Kim de Jong voor ‘Alternatieven voor Austerity’:
1.
Als je alle begrotingstekorten in de EU bij elkaar optelt dan stimuleert de overheid de economie ook dit jaar al fors. Al die schulden moeten wel uit toekomstige groei worden terugbetaald! De norm van 3/60% komt niet uit de lucht vallen maar is gebaseerd op de houdbaarheid van de overheidsschuld op termijn. En dat op basis van groeicijfers die vooralsnog onhaalbaar lijken.
Sveder van Wijnbergen betoogde in de NRC (10-1-2013) overtuigend dat Nederland niet moet stimuleren, maar Duitsland wel. Dat land stevent af op een begrotingsoverschot, en heeft dus ruimte om te stimuleren. Nederland komt waarschijnlijk (zeker nu SNS is genationaliseerd) in 2013 boven de 3% tekort uit. Het doet dus al heel wat als het niet extra bezuinigt, zoals ik eerder op de WBS-site betoogde.

2.
Als een land boven zijn stand heeft geleefd (Griekenland), een onroerend-goed-bubbel heeft laten ontstaan (Spanje) of zijn concurrentiepositie heeft verwaarloosd (Portugal, maar ook Frankrijk) is een correctieproces nodig dat bijna onvermijdelijk pijnlijk is.
Maar ook in Zuid-Europa kan het veel minder pijnlijk. Dat de Griekse elite zelfs onder de huidige omstandigheden weigert om belastingontwijking te bestrijden of zelfs maar de bestaande belastingen fatsoenlijk te innen is een belangrijker oorzaak voor de stijgende armoede dan het bezuinigingsbeleid. Als Spanje de belasting zou optrekken naar het gemiddelde Europese niveau verdwijnen de begrotingsproblemen grotendeels.
Overigens speelt Nederland (maar niet alleen) daarin een kwalijke rol. De grootste Portugese bedrijven zijn statutair in Nederland gevestigd, om belasting in Portugal te ontwijken. PvdA-woordvoerder Ed de Groot stond niet bepaald te trappelen om dat aan te pakken bij een recent Commissiedebat over zulke brievenbusfirma’s.

3.
Kim’s betoog is wat algemeen over de maatregelen die hij voorstaat.
Welke investeringen door surpluslanden kunnen de Zuidelijke landen vooruithelpen?
Duitsland investeert bij voorbeeld al miljarden in groene energie, maar dat heeft Zuid-Europa niet verder gebracht.
Wat bedoelt hij met ‘forse investeringen in het herstel van de verzorgingsstaten’? Er circuleren allerlei voorstellen, bij voorbeeld om een deel van de werkloosheidsuitkeringen uit een Europees budget te betalen. Maar de PvdA heeft zich (voor zover ik weet) daar niet voor uitgesproken en is fel tegenstander van een Europees budget. Waar moet het geld voor die ‘forse investering’ dan vandaan komen?

Chris Peeters