Meritocratie vereist verzorgingsstaat

Marleen Barth - ‘Education is a ticket into the middle class — and it should be available to everyone’ twitterde Barack Obama op 25 oktober jongstleden. Ook voor de PvdA is onderwijs al decennialang de geijkte weg tot emancipatie en verheffing.

Het is miraculeus tot hoeveel ons brein in staat is, en hoeveel mensen kunnen leren als ze goed onderwezen worden. De vooruitgang die massaonderwijs onze samenleving in een eeuw tijd gebracht heeft, is adembenemend. Maar hoewel in het onderwijs nog steeds veel te winnen valt als het gaat om het versterken van zijn emanciperende en verheffende kracht — vooral het dreigende kwantitatieve en kwalitatieve tekort aan leraren is een ernstig probleem — is het ook belangrijk om onder ogen te zien dat er een grens zit aan vooruitgang door onderwijs. Nederland en andere Noordwest-Europese landen lopen met de toegankelijkheid van hun onderwijs zozeer vooruit op de rest van de wereld, dat die beperkingen hier als eerste zichtbaar zijn geworden.

Voor een sociaal-democratische partij, toegewijd aan vrijheid, gelijkheid en solidariteit, levert het nieuwe vraagstukken op als we beseffen dat niet alle sociale problemen via het traditionele verlichtingsdenken oplosbaar zijn. De invloed van pech en geluk, van biologie en omstandigheden in het leven zijn vaak groter dan we beseffen, gekneed als we inmiddels zijn in het denken in termen van de maakbare mens en de maakbare samenleving.

Intelligente kinderen met goede, liefhebbende ouders krijgen een zwaarder leven als ze bijvoorbeeld geboren zijn met een aanleg voor psychoses of met een autistische stoornis. En in beleidsstukken en politieke discussies wordt bij voorkeur gesproken van ‘lager opgeleid’ en ‘hoger opgeleid’. Maar dat zijn eigenlijk eufemismen. Er leven in Nederland zo’n 2,2 miljoen mensen met een IQ van 85 of lager. Ook het meest briljante onderwijs maakt daar geen IQ van 100 van — het gemiddelde dat je al gauw nodig hebt om een kans te maken aan de gunstige kant van de statistiek te belanden in onze snelle, ingewikkelde maatschappij.

Lees de rest van het artikel in de PDF.