Bitter or worse?

Over Westers populisme en het belang van nieuwe zekerheden

Marjolein Nieuwdorp - Amerikanen zijn verbitterd over Washington. Van de liberalen tot de conservatieven, over de gehele linie vinden Amerikanen dat politici immoreel handelen, dat het ze vooral om geld en macht te doen is. Ze hebben niet meer het gevoel dat de overheid hun belangen behartigt; ze zien vooral lobbypraktijken, corruptie en andere schandalen weerspiegeld in de, ook al zo gewantrouwde, media. Ze zien politici die niet goed samenwerken: DC staat symbool voor de tweedeling in de samenleving. En ongeacht wie er na 8 november het Witte huis bewoont: de polarisatie zal niet afnemen.

Mind the gap
Trump neemt het als de antipoliticus op tegen de gevestigde orde. Hij geldt als de ideale vertolker van de angsten van Amerikanen die zich bedreigd voelen door gevaren van buiten – van islamitisch terrorisme tot Aziatische handelsconcurrentie tot Mexicaanse arbeiders.

De afgelopen veertig jaar is 10% van de Amerikanen 40% rijker geworden terwijl 90% van de bevolking 20 tot 40% armer werd. Deze 90% van de Amerikanen kan er met deze trend dus allerminst vanuit gaan dat ze hun kinderen een betere toekomst kunnen bieden. Parallel aan het inleveren van hun welvaart voelen Amerikanen dat ze zeggenschap verliezen. In Trump zien ze eindelijk iemand die hun gevoelens erkent.

Populisme is een symptoom: als demagogie de koorts is, is democratie de griep. Groepen mensen voelen zich buitengesloten en zien zekerheden wegvallen. Die zekerheden vormden het immuunsysteem binnen de samenleving. Met steeds opnieuw aanvallen op het immuunsysteem raakt het beschermingsmechanisme uitgeput. Er is dan geen kans meer om gifstoffen buiten de deur te houden: gevoelens van onvrede, angst en woede worden aangewakkerd en vergroot.

Populisme in Europa
Er is iets goed mis wanneer een aanzienlijk deel van de bevolking welvaart inlevert en zich miskend en onzeker voelt. Ook in Europa zien we hierdoor een aanwas van populistische bewegingen. Hongaars politiek analist Tamás Boros constateert dat populisme verschillende voedingsbronnen kent zoals wantrouwen en onvrede over het establishment en angst voor het wegvallen van zekerheden, maar ongelijkheid is de grootste gemene deler. Thomas Piketty toonde met zijn onderzoek eerder al aan dat naast populisme ook nationalisme en racisme meer ruimte krijgen wanneer ongelijkheid groeit. Trumpisme is daarmee niet voorbehouden aan de Verenigde Staten, ook binnen het minder verenigde Europa is een opmars van populisme gaande met Brexit als disruptief signaal. Een groot deel van de Britten is slachtoffer van de neoliberale excessen van de laatste tien jaar. Met Brexit brachten miljoenen Britten hun verlorenheid en onzekerheid tot explosie.

Ze verwijten de Unie dat honderdduizenden Polen en Roemenen hun werk hebben overgenomen. De EU kreeg de schuld van alle problemen: van de werkloosheid, het gesjoemel bij banken tot aan het tekort aan opleidingsplekken.

17,4 miljoen Brexitstemmers stemden ‘to get a grip’. Mensen voelen zich belazerd: door de banken, multinationals die amper belast worden en politici die meer en meer onbegrijpelijke deals sluiten, ver boven de hoofden van de burgers.

Ruk naar rechts
Ultranationalistische partijen zijn aan de macht in Polen, Hongarije en Slowakije, die zich laten kenmerken door nadruk op traditie, katholicisme en weerzin tegen immigratie en de EU. De agenda’s vallen in grote lijnen samen met rechtspopulisten in West-Europa.

De Oostenrijkers mogen binnenkort (na letterlijke lijmpogingen) wederom naar de stembus en de FPÖ ziet een herkansing om het eerste rechts-populistische staatshoofd in Europa te leveren. Met de slogan ‘Oostenrijk eerst’ voerde Hofer campagne tegen immigratie, Brussel, open grenzen en ‘de elite’. In Denemarken is de rechts populistische Deense Volkspartij met haar anti-islamitische en nationalistische retoriek de tweede partij van het land. Ook in Zweden zien we een flinke rol in de regering voor het rechts-populisme. In Zwitserland zijn de rechtspopulisten met de Zwitserse Volkspartij de grootste partij van het land. De rechtse nationalisten van N-VA vormen in België de grootste partij met concurrentie op rechts van het Vlaams Belang met voorman Filip Dewinter. En dan is er nog Pegida, de rechtse protestbeweging tegen ‘de islamisering van het Westen’ met manifestaties van duizenden betogers.

Met Frankrijk en Duitsland die het gezicht bepalen van de Europese politiek, lijkt een scherpe ruk naar rechts met de verkiezingen in Duitsland en Frankrijk in 2017 zeker denkbaar. In Duitsland veronachtzaamt Merkel de zorgen van de rechts conservatieve kiezer met haar inzet op groene energie en het binnen halen van 1,2 miljoen vluchtelingen. Met 40% van de Duitsers die zich een vreemde voelen in eigen land is er ruim baan voor de rechts-nationalistische partij Alternative für Deutschland. Leider Frauke Petry zet zich af tegen de gevestigde partijen in de Duitse politiek. Deze anti islam partij bestaat pas drie jaar maar is virtueel de derde partij van het land.
De PVV in Nederland en het Front National in Frankrijk domineren de peilingen. Het Front Nationale van Le Pen weet wel raad met de golf van tegenslag in Frankrijk, van de eurocrisis tot de IS-terreur. “Free movement of goods and people is a way of feeding terrorism. France’s migration policy has contributed to the explosion of radical Islam here and to the genesis of those terrorists who are born in France.” Ergo: isoleren in plaats van liberté, fraternité en laat staan égalité. Terwijl het nu juist die groeiende ongelijkheid is die het gevoel van weerbaarheid ondermijnt.

In heel Europa smachten burgers naar bescherming tegen de excessen van globalisering. Dit moet gerealiseerd worden zonder de zo essentiële internationale samenwerking te verloochenen. Helder moet zijn dat om nieuwe zekerheden te creëren, globalisering onvermijdelijk is: de uitdagingen op het gebied van veiligheid, migratie, klimaat en energie vereisen een gezamenlijke aanpak. Daarnaast is het zaak om nationaal de ongelijkheid tegen te gaan nieuwe zekerheden te bieden in deze woelige tijden. Dat is hét tegengif in de strijd tegen populisme.

Deze blog werd eerder gepubliceerd op upshotpolitics

Photo Credit: Michael Vadon via Compfight cc