‘Soft Power’ tergt Russische Beer

René Cuperus - De Koude Oorlog is weer helemaal terug van weggeweest. Dit weekend zaten velen voor de televisie of op hun Twitter-tijdlijn te kijken naar de situatie in Oekraïne die met het uur explosiever werd. Zo niet onze Minister van Defensie. Waar was die?

Op foto’s van GeenStijl troffen we haar charmant-hossend in een carnavalspolonaise in Limburg aan. Je moet maar durven. Minister Hennis-Plasschaert had dit weekend in de ondergrondse bunker van Defensie moeten zitten om als de wiedeweerga alle Leopard 2-tanks terug te halen die Nederland net in alle naïviteit de deur had uit gedaan. De NAVO moet weer uit de motten-ballen worden gehaald. De voorwaartse verdediging van de Noord-Duitse laagvlakte blijkt opeens actueler dan ooit. Zijn we de laatste decennia ooit zo dicht bij een potentieel conflict met Rusland geweest?

De ontwikkelingen in Oekraïne hebben ons overrompeld. Opeens was daar een democratische en ultra-nationalistische volksopstand op het Maidanplein in Kiev. De bevolking slaagde erin de economische tiran Janoekovitsj, tevens zetbaas van Poetins Rusland, met zijn rovende oligar-chen-clan te verdrijven. Deze omwenteling bracht het land zo’n beetje op de rand van een burgeroorlog tussen pro-Europese en pro-Russische bevolkingsgroepen. Dat was het alibi voor een verwonde supermacht het land militair binnen te vallen om zijn geopolitieke invloedssfeer koste wat kost te handhaven. Wat is hier uit de hand gelopen?

Sinds de Oranjerevolutie (2004) hadden we ervan doordrongen moeten zijn dat Oekraïne een wespennest van de hoogste categorie is. Het is een tot op het bot verdeeld land dat midden op de culturele en geopolitieke breuklijn tussen Europa en Rusland ligt. Oekraïne, en niet alleen de Krim, is ook nog eens heilige grond voor Rusland. De oorsprongsmythe wil dat het Russische rijk rondom Kiev is ontstaan, en verder zijn er belangrijke Russisch-orthodoxe kloostercomplexen. Handle with care, stond er daarom heel groot boven Oekraïne in de lucht geschreven.

Wat gebeurt er als een grote, verwonde beer met ‘soft power’ wordt uitgedaagd en vernederd?

Je kunt je afvragen of de Europese Unie haar hand niet overspeelde door via haar spreek-woordelijke soft power Oekraïne in de richting van een Partnerschap Akkoord met de EU te forceren. Was dat sluwigheid, overmoed of naïviteit? Waarom moest nu juist dit existentieel gespleten land overhaast tot een zwart-wit keuze voor Europa of Rusland gedwongen worden? Dat is vragen om oorlog. Buitenland-minister Frans Timmermans zei onlangs dat Oekraïne, als hart van het Europese continent, ‘’een brug moet zijn tussen EU en Rusland, en geen ravijn.’’ Het is de vraag of het EU-Partnerschapstraject de weg naar dat ravijn niet onbedoeld heeft geplaveid.

Maar nu er a gezegd is, moet er ook b gezegd worden. Als een overgroot deel van de Oekraïners zich uitspreekt – uit legitieme afkeer van Russisch autoritarisme – voor opname in Europa, dan moet dat vroeger of later gehonoreerd worden. Als eurocriticus ben ik het hier zelfs met dat, als altijd, onbezonnen en wereldvreemde Europees Parlement eens: Oekraïne, in ieder geval West-Oekraïne, zal uitzicht geboden moeten worden op EU-lidmaatschap. Daar dwingt de nieuwe geopolitieke constellatie toe, een nieuwe Koude Oorlog tussen een Autocratisch-Oligarchisch Oosten en een Democratisch-Consumentistisch Westen. En dan ga ik er maar even vanuit dat West-Oekraïne niet in handen valt van ultra-nationalisten en neonazi’s, waarover je ook de meest naargeestige berichten leest. Het is soms niet helemaal duidelijk wat de democratische geloofsbrieven van de opstandelingen van het Maidan-plein precies zijn.

Opnieuw drijft geopolitieke noodzaak de uitbreidings-machine van de Europese Unie voort. Dat was zo bij de Big Bang-uitbreiding met de Baltische en Oost-Europese landen, op de Balkan, en het is nu weer het geval met Oekraïne. En het kan ooit ook zo gaan met de autoritaire regimes in Wit-Rusland of Turkije. Wat gebeurt er als de verwesterde Turkse jongeren van Istanbul opstaan tegen Erdogan?

Als geopolitiek belang en externe democratisering allesbepalend worden, dan betekent dat wel iets voor de Europese Unie zelf. Uitbreiding en vrijpersonenverkeer staan op gespannen voet met elkaar. Wil de EU de steun van de Europese bevolking niet verder verliezen, dan moet het heilige beginsel van het vrijpersonenverkeer op de helling, volgens de logica van het Zwitsers referendum. Nieuwe Europese buitengrenzen vragen om gecontroleerde binnengrenzen.

Deze column verscheen eerder in de Volkskrant op maandag 3 maart