Back to the future: Cold war revisited?

Rebecca van der Meer - De groeiende spanning tussen Rusland en het Westen zet vraagtekens bij de veiligheid in Europa. Zijn de illegale annexatie van de Krim door Rusland en het aanhoudend conflict in Oost-Oekraïne tekenen van een nieuwe Koude Oorlog? Over dit vraagstuk vond op zaterdag 12 september in De Balie in Amsterdam een bijeenkomst plaats met verschillende buitenlandse panelleden en de minister van Buitenlandse Zaken, Bert Koenders.

De middag werd ingeleid met speeches van Karsten Voigt (lid van de German Council on Foreign Relations, voormalig parlementslid namens de SPD en expert Trans-Atlantische relaties) en Stefan Füle (voormalig EU-commissaris Enlargement and European Neighbourhood Policy).

Security crisis
De acties van Rusland staan lijnrecht tegenover afspraken die gelden over grenzen en internationaal recht. Tijdens de bijeenkomst werd gesteld dat als we nu geen lijn trekken, Rusland door kan gaan met het destabiliseren van de buurlanden en het slechts afwachten is wanneer het volgende conflict ontstaat. Het Westen heeft Rusland steeds benaderd als economische macht, eerder dan als geopolitieke macht. De invloed van Rusland in Europa is echter nog groot en om die reden is een ander beleid ten aanzien van Rusland nodig. In dit kader is het van belang dat Europese landen het met elkaar eens worden, omdat anders nooit gezamenlijk de relatie met Rusland vormgegeven kan worden. Het gaat te veel over hoe we moeten reageren in plaats van hoe we moeten ageren. Er moet dus nu niet langer gepraat worden over een eensgezind Europees buitenlandbeleid; De EU moet het gaan doen. We kunnen niet toestaan dat het handelen van Rusland leidt tot zo veel destabilisatie en doden. De MH17-ramp was voor Nederland een zogenoemd “waterscheidingsmoment”, maar ook daarvoor hadden we ons al druk moeten maken om de situatie in Oekraïne. De EU is tot op heden onvoldoende in staat geweest om oplossingen te verzinnen. Toch hebben we in het verleden altijd een manier gevonden en dat kunnen we nu weer doen. Het vinden van een balans in de relatie met Rusland vormt desalniettemin een grote strategische uitdaging.

It takes two to tango
Rusland heeft het nagelaten zich als partner te gedragen in het gezamenlijke doel om vrede in Europa na te streven. Rusland en het Westen spelen twee verschillende spellen met verschillende tactieken. De panelleden benadrukten dat het evident is om de Europese waarden hoog te houden, maar dat we er rekening mee moeten houden dat Poetin geen onderscheid maakt tussen politieke belangen en de belangen van het bedrijfsleven. Voor hem is bijvoorbeeld energie bij uitstek politiek.

Het Westen zal echter geen vuur met vuur bestrijden. Resoluties veranderen niets, dialoog wel. Een crisis van deze schaal – met deze tegenstander – kan enkel opgelost worden door middel van diplomatie, omdat alleen deze weg uitzicht biedt op duurzame oplossingen. Diplomatie moet dan ook niet langer beschouwd worden als een beloning voor Rusland, maar als een strategie. Dialoog moet geïntensiveerd worden op alle niveaus en alle manieren die we ons kunnen voorstellen. Niet alleen tussen politici; banden moeten tevens versterkt worden op terreinen als cultuur, wetenschap en innovatie. Het maatschappelijk middenveld in Rusland moet bovendien gesteund worden, aangezien het moeilijk is om een constructieve dialoog te voeren met de Russische overheid. Het publiek kreeg dan ook de opdracht mee om een onderscheid te blijven maken tussen het Poetin-regime en de rest van het land. Naast mens-tot-mens contact werden het stimuleren van de Oekraïense economie, het verlenen van steun aan de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa), het afnemen van stemrecht van de Russische delegatie in de Raad van Europa, economische sancties jegens Rusland en het investeren in landen die een Europese visie hebben geuit, genoemd als mogelijke oplossingen.

Debat over de middelen zou onze gemeenschappelijke strategie niet in gevaar moeten brengen. Alle Europese staten hebben een gezamenlijk democratisch systeem van waarden ondertekend, zoals deze zijn geformuleerd door de Raad van Europa. In internationale politiek moet er een balans zijn tussen pragmatisme en idealisme en de instituties, contacten en normen waar we de afgelopen decennia overeenstemming over hebben gevonden mogen we niet in het geding laten raken. De relatie met Rusland is niet belangrijker dan de relatie met de partners binnen de EU en de NAVO. De EU en de NAVO vullen elkaar aan, daar waar de EU een rol speelt in crisis management en de NAVO in collectieve verdediging. De relatie tussen beide zou dan ook verbeterd moeten worden. Daarnaast heeft de oorlog in Oost-Oekraïne duidelijk gemaakt dat we de OVSE moeten versterken.

Kati Piri sloot de bijeenkomst af met de woorden dat Europa een continent is dat we delen met de Russen of we het nu leuk vinden of niet. Gedeelde veiligheid blijft daarin van groot belang, maar we mogen de schendingen van de onafhankelijkheid van de buurlanden niet accepteren. Daarom is het nodig de huidige sancties te handhaven. Om de solidariteit binnen de EU te behouden is een gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid nodig. Ook Europese jongeren zien het liefst een gezamenlijke Europese veiligheidsstrategie. Op dit moment is er echter sprake van 29 verschillende soorten beleid: 28 Van iedere Europese lidstaat en één van de EU. “It takes two to tango”, maar in de OVSE behoeft het 57 staten, die elk een vetorecht hebben.

Tot slot
Het is 40 jaar geleden dat de Europese landen (inclusief Rusland) plus de Verenigde Staten en Canada in Helsinki een akkoord sloten met het doel om oorlog in Europa te voorkomen. De middelen waren het beschermen van zelfbeschikking en respect voor mensenrechten. Het was het hoogtepunt van de Oost-West détente, maar vandaag de dag zijn de panelleden het erover eens dat er een Helsinki II nodig is. Minister Koenders is daarentegen van mening dat Helsinki niet heeft gefaald: De principes zijn nog steeds relevant en een volledige implementatie zal bijdragen aan oplossingen aangaande territoriale en politieke conflicten tussen Rusland en Oekraïne. Hier moeten we ons dan ook voor inzetten, want de stelling dat Europese vrede enkel permanent stabiel kan zijn als Rusland er deel van uitmaakt, is nog steeds juist.

Het volledige programma van de bijeenkomst (Engelstalig)
De volledige speech van minister Koenders (Engelstalig)