Tussen Moskou en München

Debat: Scenario's voor Oekraïne

Veertig jaar geleden werden de Helsinki Akkoorden gesloten, hetgeen een opmaat betekende voor langzamerhand verbeterde verhoudingen tussen Oost en West. Van die verbeterde verhoudingen is weinig over. Om die reden is het Europafonds van de WBS een project gestart Helsinki 40 waarin nagegaan wordt hoe het zo fout heeft kunnen gaan tussen Moskou en de Westerse wereld en hoe daar door sociaal-democraten op gereageerd kan of moet worden.

Bijdragen: 
4

Camiel Hamans - Er bestaan twee soorten politiek: die van de tekentafel en die van de dagelijkse praktijk. In het beste geval bestaan er relaties tussen beide manieren van politiek bedrijven, maar helaas lang niet altijd. Te vaak wordt er gehandeld zonder dat er eerst nagedacht is, maar even regelmatig komt het voor dat er gefilosofeerd wordt los van de realiteit. Dat laatste verwijten Oost- en Centraal Europeanen mensen als Bob Deen en Jan Marinus Wiersma.

Waar deze specialisten de geschiedenis van de OVSE beschrijven, kunnen ze op instemming rekenen van hun collega’s in Tblisi en Warschau, waar het gaat om toekomst scenario’s worden zij gezien als schrijftafelkenners, die vooral genoegen beleven aan fraaie stilistische tritsen als containment, congagement en cooptation. Prachtig gevonden inderdaad, maar geen doekje voor het echte bloeden.

Vraag aan een politicus of aan een buitenlandspecialist in Georgië hoe hij de toekomst ziet en hij zal antwoorden, dat er nauwelijks tijd is om na te denken over welk scenario het beste of het meest waarschijnlijke is. De Russen verplaatsen maandelijks de afscheidingen van het door hun bezette gebied een kleine honderd meter, zodat ze binnenkort de verbindingsweg tussen Tblisi en havenstad Batumi kunnen beheersen. Wat baat dan een discussie over confrontatie, compromis of commitment? Het gaat dan heel eenvoudig over vrijheid en zelfbeschikking.

Eenzelfde geluid hoort men in Warschau. Meldde de Russische ambassadeur in Polen onlangs niet dat het Molotov-Ribbentrop-pact voor de Russen een daad van zelfbescherming geweest was? Dat de Russen Polen wel hadden moeten invallen omdat zij in de jaren ’30 niet duidelijk hadden gekozen tussen de Duitsers en de Sovjet Unie. De ambassadeur heeft weliswaar zijn excuses moeten aanbieden, maar niemand in Warschau gelooft dat zijn uitspraak echt een bêtise was. Er wordt hardop gevreesd dat de ambassadeur eenvoudigweg verkondigd heeft hoe er in de hogere regionen van de Russische regering gedacht wordt en dat de Russische buurlanden als zij zich niet meegaand genoeg opstellen opnieuw een Russische dreiging moeten vrezen.

Westerse politici kunnen zich de luxe permitteren te discussiëren en zich af te vragen welke opstelling het meeste rendement biedt, financieel en moreel. Collegae die in de oude Russische invloedsfeer opereren, willen daden zien. Niet noodzakelijkerwijze geweld of dreigementen, maar wel duidelijkheid. Zoals een Georgische professor het verwoordde: “Het westen accepteert, terecht, dat koloniën naar onafhankelijkheid streven. Dit recht staat sedert 1945 in het Handvest van de Verenigde Naties. ‘Respect voor het principe van gelijke rechten en zelfbeschikking der volkeren’ is één van de basisdoelstellingen van de Verenigde Naties. Al vanaf die tijd mogen koloniën en afhankelijke gebieden op grond van dit beginsel hun eigen status en toekomst bepalen. Rusland heeft dit handvest ook ondertekend, maar blijkbaar geldt deze bepaling in Russische ogen alleen voor volkeren en landen die door het westen onderdrukt werden. En naar het lijkt heeft het westen daar impliciet mee ingestemd, want tientallen jaren lang mochten de landen van het Warschaupact en door de Sovjet Unie bezette gebieden zoals Georgië niet hun eigen lot bepalen.”

“Nu lijkt het westen, of tenminste een spraakmakend deel daarvan, weer voor een zelfde standpunt te kiezen. Cooptation heet dat in de termen van Deen en Wiersma, maar betekent in feite niets anders dan het opgeven van het recht op zelfbeschikking voor anderen dan jezelf. En dat voor sociaal-democraten! Het Handvest van de Verenigde Naties pretendeert universele waarden te verdedigen. De Helsinki-akkoorden net zo. Als je dan nu het even moeilijk wordt, meteen de universaliteit van je waarden inlevert en die nog alleen op jezelf van toepassing verklaart, laat je je toch wel erg in je kaarten kijken!” In Warschau voegt men aan dit Georgische pleidooi nog toe dat degene die bereid is de Russen vrij baan te bieden niet moet vergeten , dat je als je de agressie en oppressie van je tegenstander accepteert, niet verbaasd moet zijn dat dit geweld op termijn ook wel eens je eigen kant uit kan komen.

Niet dat Georgische en Poolse vrienden nu meteen verwachten dat er zich Nederlandse soldaten of NAVO-troepen met krijgsgekletter aan de Russische grenzen moeten vertonen. Wel dat het westen, wil het niet volstrekt hypocriet overkomen, de eigen waarden, die met zoveel kracht als universeel geponeerd zijn, moet verdedigen. Met een sterke aanwezigheid, maar ook, omdat oorlog geen oplossing is, met contact met de tegenstander. Maar dialoog vanuit een zelfverzekerde, sterke positie. Laat Poetin niet het initiatief, gun hem niet het hoogste woord, maar treedt zelf en zelfbewust naar buiten, is het advies dat vanuit het oosten naar Nederland komt. Dus misschien wel congagement, maar wel een luid, eigen zo nodig confronterend geluid.

(Camiel Hamans, oud-directeur van de Anne Vondeling Stichting, is nu hoogleraar aan de Adam Mickiewicz Universiteit in Poznań, Polen en gaf de afgelopen weken gastcolleges in Georgië.)