Wat wil Rusland

Debat: Scenario's voor Oekraïne

Veertig jaar geleden werden de Helsinki Akkoorden gesloten, hetgeen een opmaat betekende voor langzamerhand verbeterde verhoudingen tussen Oost en West. Van die verbeterde verhoudingen is weinig over. Om die reden is het Europafonds van de WBS een project gestart Helsinki 40 waarin nagegaan wordt hoe het zo fout heeft kunnen gaan tussen Moskou en de Westerse wereld en hoe daar door sociaal-democraten op gereageerd kan of moet worden.

Bijdragen: 
4

Chris Peeters - ’40 jaar Helsinki: geen tijd om te vieren’ is een belangwekkend artikel over een onderwerp dat alleen maar aan actualiteit heeft gewonnen, nu we volgend jaar een referendum krijgen over het associatieverdrag met Oekraïne: hoe gaan we om met Rusland in het conflict rond Oekraïne.

Het is duidelijk dat Jan Marinus en Bob de voorkeur geven aan scenario 2, een compromis tussen waarden en veiligheid. Geen keiharde confrontatie met Rusland (zoals volgens hen de Amerikanen willen), niet volledig toegeven aan Russische wensen, wat Rusland zelf natuurlijk wil.

We accepteren stilzwijgend de annexatie van de Krim en een status aparte voor de afvallige regio’s. In ruil daarvoor accepteert Rusland het associatieverdrag van de rest van Oekraïne met de EU.

Merkwaardig vind ik dat het stuk niet analyseert wat Rusland wil.
Poetin vindt het uiteenvallen van de Sovjet Unie de grootste ramp in de moderne geschiedenis. Hij wil de Russische invloedssfeer zoveel mogelijk overeind houden. Oekraïne hoort naar zijn mening thuis in die Russische invloedssfeer (en ik denk dat de meeste Russen dat ook vinden). Natuurlijk verschuiven invloedssferen, en hebben volkeren het recht te bepalen waar ze bij willen horen. Maar de Russen kunnen natuurlijk proberen dat tegen te houden.

Het lijkt me helder dat de huidige Russische (confrontatie)politiek de animo van (vooral het westelijk deel van) Oekraïne om bij Rusland te horen alleen maar geringer maakt. Daarover zal Rusland geen illusies hebben. Maar het zal willen voorkomen dat Oekraïne bij het Westen gaat horen. Een instabiel, ‘neutraal’ Oekraïne zal dus het streven van Rusland zijn.
De verzekering dat het alleen om een associatieverdrag gaat, om Oekraïne economisch vooruit te helpen, dat het niet de bedoeling is dat Oekraïne lid wordt van Navo of EU heeft vanuit Russische blik waarschijnlijk weinig overtuigingskracht. ‘Kijk maar naar Libië’ zullen ze denken, ‘hoe het Westen daar zijn mandaat heeft opgerekt. Ze krijgen toestemming om met bombardementen een aanval op Benghazi tegen te gaan en gooien vervolgens de wettelijke regeerder er uit’. Het begint met een associatiever-drag, langzaam sluit Oekraïne zich aan bij het Europese ‘acquis communautair’ (want anders kun je lastig handel drijven) en over dertig jaar is de stap van associatie naar lidmaatschap een fluitje van een cent.

Blijkbaar hebben Jan Marinus en Bob er vertrouwen in dat met Rusland zinvol kan worden onderhandeld over de voorgestelde uitruil. De Amerikanen denken dat duidelijk niet. Die menen dat Rusland vooral kracht en vastbeslotenheid respecteert. Toegeven interpreteert Rusland als zwaktebod. Rusland is traditioneel geen land dat grote risico’s neemt in de buitenlandse politiek. Dus als je maar duidelijk maakt dat agressie een hoge prijs heeft, zal het wel inbinden. Alleen door te dreigen met escalatie kan een goed eindresultaat (dat wellicht niet eens zover afligt van het compromisvoorstel) er uit komen.

Cruciaal is wat Europa wil. Jan Marinus en Bob zijn daar niet helder over. ‘Duitse kringen’ geven steun aan scenario 3. Maar Steinmeier houdt een verhaal dat binnen scenario 2 thuishoort. Dus wat wil Duitsland?? Frankrijk wordt geen enkele keer genoemd. Maar Hollande’s bemoeienis met de Krim-akkoorden lijkt ook te wijzen op scenario 2. Als de Frans-Duitse as geen confrontatiepolitiek wil, kunnen de VS die moeilijk eenzijdig doorzetten. De Nederlandse houding is ambigue geformuleerd. ‘De gebalde vuist en de open hand’ kan ook wijzen op scenario 1, om er 2 uit te krijgen. Ik krijg door de combinatie van formuleringen ook geen helder beeld wat de PES wil. Is een PES-stellingname over Oekraïne denkbaar?

Pas na een grondiger analyse van de Russische bedoelingen en hoe daar het beste op kan worden gereageerd is het m.i. mogelijk om te overwegen welke rol de OVSE kan spelen.