'Jan van Zadelhoff, oud sociaal-democratisch lid van de Tweede Kamer, heeft ons een brief gezonden, waarin hij verklaart dat de naam Partij van de Arbeid hem te kleurloos is’, aldus het dagblad Het Vrije Volk van 7 februari 1946. Van Zadelhoff vond dat de partij én partijnaam expliciet sociaal-democratisch moesten blijven. Zijn voorstel: de Democratisch-Socialistische Partij van de Arbeid.[1]

Het was mijn eerste gedachte bij de lancering van de nieuwe partijnaam PRO, toen ik alle positieve, minder positieve of relativerende reacties las: toch even het krantenarchief induiken om te kijken hoe de nieuwe namen Partij van de Arbeid en GroenLinks destijds werden ontvangen. 

Wat ik in de archieven vond, deed mij denken aan het citaat dat vaak onterecht wordt toegeschreven aan Mark Twain, maar in ieder geval mooi geland is in het liedje Oostende van Spinvis: geschiedenis herhaalt zich nooit, maar rijmt altijd een keer. 

De Partij van de Arbeid als doorbraakpartij

De PvdA was als fusie tussen de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, de Vrijzinnig Democratische Bond en de Christelijk-Historische Unie nadrukkelijk bedoeld als een doorbraakpartij. Het Nederlandse politieke bestel moest veranderen, niet langer georganiseerd langs scheidslijnen tussen sociale klassen of religies, maar op basis van gemeenschapszin en solidariteit. 

Daarvoor was een brede volkspartij nodig met een nieuwe naam: ‘arbeid’ werd gekozen in plaats van ‘arbeiders’, want ook de brede middenklasse moest zich aangesproken voelen. De Britse Labour Party was hierin het voorbeeld.[2] 

Een nieuwe naam, dat kan in het begin een beetje pijn doen. Vooral oudere generaties zouden misschien moeite hebben met de naamswijziging (‘sommigen zijn geneigd om achter de naamsverandering een koerswijziging te zoeken’), schreef Het Vrije Volk. Juist jongere generaties wilden vernieuwing, en wilden vooral niet terug naar vooroorlogse vormen en dogma’s. Al met al was PvdA een prima keuze, beredeneerde de sociaal-democratische krant.[3]

Overigens riep Jan van Zadelhoff in zijn brief op om op het congres alsnog de naam aan te passen. Zelf kon hij er niet bij zijn, en helaas overleed hij een paar maanden later. Hij zou het allemaal niet meer meemaken: Willem Drees als eerste sociaal-democratische premier, de opbouw van de verzorgingsstaat en de verdere inkleuring van de nieuwe naam. 

GroenLinks waarin groen te groen is en links te links

Getob over de nieuwe partijnaam was ook GroenLinks niet vreemd. De naam ging al langer rond voor de formele fusie van de Politieke Partij Radikalen (PPR), de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP), de Communistische Partij Nederland (CPN) en de Evangelische Volkspartij (EVP) in 1990. Zoals in de aanloop naar de samenwerking van kleine groene en linkse partijen naar de Europese verkiezingen van 1984. 

‘Groen Links Akkoord’ werd als naam gemunt, maar ‘links’ raakte bij sommige groenen een gevoelige snaar. ‘Er zijn Groenen die links een te vaag begrip vinden en ook nog associëren met dictaturen’, volgens Bas de Gaay Fortman van de PPR en het Groene Platform. Hij wilde juist dat de samenwerking een brede groep zou aanspreken, waaronder milieubewuste PvdA’ers en CDA’ers. 

Dit was weer tegen het zere been van de PSP: zij vonden de groenen sowieso al te dominant in de onderhandelingen over de gezamenlijke verkiezingsdeelname, en zagen het als onverteerbaar om ook nog de term ‘links’ te laten varen.[4] Na de nodige hobbels gingen ze de verkiezingen in als Groen Progressief Akkoord. 

Toen in de loop van de jaren tachtig een samenwerking voor de Tweede Kamerverkiezingen steeds urgenter werd, ging ook het getouwtrek over de naam verder. PSP-bestuurder Erik Meijer vond dat de samenwerking zich moest profileren als ‘echte roden’, zeker nadat de PvdA in 1986 groeide ten koste van de PSP en de CPN. Met ‘groen’ jaag je ze juist weg naar de PvdA, was zijn gedachte.[5]

Groenen die links te links vinden, en linksen die groen te groen vinden, bleef de rode draad in de discussies over de naam en inhoud van de aanstaande fusiepartij. Om die gevoeligheden te vermijden, deed de samenwerking in juni 1989 nog mee aan de Europese verkiezingen onder de naam Regenboog (gelijk aan de Europese familie waar ze deel van uitmaakten). Ondertussen werd toch het ei gelegd over de definitieve naam voor de Tweede Kamerverkiezingen in september van datzelfde jaar: toch Groen Links. De spatie verdween in 1992.[6] 

De eerste verkiezingsbijeenkomst van Groen Links in 1989 werd volgens de Volkskrant als volgt afgesloten, om te onderstrepen dat de partij geen simpele som der delen mag zijn, maar echt een nieuwe, brede beweging:[7]‘Organisator [Bert, red.] Holvast stelde in zijn slotwoord vast dat er voor Groen Links geen weg meer terug is. “Het lijkt mij goed om deze bijeenkomst af te sluiten met…” (Stilte) “Met de Internationale”, probeerde iemand. Holvast: “Met een kort gedicht van Martinus Nijhoff”’.

Wat is dat wonderlijk
Wat is dat wonderlijk 
Alles is niet de som
Van alle dingen
Afzonderlijk.

Of, zoals Het Vrije Volk schreef over de Partij van de Arbeid: ‘Het is met een naam als met een mens. Karakter en inhoud komen met de jaren.’ Dat maakt de conclusie over de nieuwe partijnaam anno 2026 onvermijdelijk: leve PRO! 

[1] Of men liever sprak over sociaal-democratie of democratisch socialisme werd destijds een levendig debat gevoerd, maar evenwel werden de termen door elkaar gebruikt.
[2] I Raaijmakers, A.M. Molema en K. Leeuwen (2010). De rode canon. Een geschiedenis van de Nederlandse sociaal-democratie in 32 verhalen. Wiardi Beckman Stichting, p. 39.
[3] ‘Naamsverandering’, Het Vrije Volk, 27 augustus 1945. 
[4] ‘Groen Platform splijt klein links’, de Volkskrant, 25 oktober 1983. 
[5] ‘Groen of rood of Ekolinks of bruin’, de Volkskrant, 13 september 1988. 
[6] Paul Lucardie en Gerrit Voerman (2010). Van de straat naar de staat? GroenLinks 1990 – 2010. Boom Uitgevers. 
[7] ‘Klein links voelt zich nog wat onwennig onder groene noemer’, de Volkskrant, 22 mei 1989.