‘Oorlogen worden gewonnen door leraren, niet door commandanten’, zegt Poetin in de indringende docu-film Mr Nobody against Putin. De film toont niets minder dan de indrukwekkende macht van onderwijs. Met de camera op een klein mijnstadje in de Oeral wordt pijnlijk duidelijk hoe het Russische slagveld is uitgebreid tot het fundament van het staatsonderwijs: de plek waar waarden worden doorgegeven, óf verloren gaan.

De school van meester Pasha is verworden tot een oefenterrein voor gehoorzaamheid, nationalisme en vijanddenken. Het klaslokaal als voorportaal van het front. De beelden tonen de groeiende greep van de staat op de ziel van het kind en hoe moeiteloos geaccepteerd wordt dat het leraarschap is vervormd tot een politiek wapen. Het roept één grote, frustrerende, vraag op: hoe kan een kind zich hiertegen verzetten?

De film illustreert niet alleen hoe machtig onderwijs is, maar ook hoe kwetsbaar de democratische rechtsstaat is. Zij staat of valt bij een breed gedeeld begrip van haar kernwaarden. Democratie vraagt voortdurend om een zorgvuldig evenwicht tussen meerderheid en minderheden - en dus om het vermijden van machtsconcentratie. De democratie is geen verworvenheid en dat bewustzijn is geen vanzelfsprekendheid. Zij moet blijvend worden aangeleerd en geoefend, en onderwijs is daar een belangrijke plaats voor. Niet alleen om de theorie te leren, maar vooral om de weerbarstige praktijk ervan te ervaren.

In een superdivers land als Nederland lukt dat alleen als meerderheid en minderheden sámen oefenen. Als leerlingen (en hun ouders) gezamenlijk ontdekken dat superdiverse steden de nieuwe norm worden. Dat het kunnen bewegen in diversiteit een cruciale vaardigheid is om maatschappelijk succesvol te zijn. En dat spanningen onvermijdelijk zijn wanneer een vroegere meerderheid moet leren omgaan met gedeelde ruimte, macht en cultuur.

Daarom moet elke regering die de democratische rechtsstaat serieus neemt het funderend onderwijs zo inrichten dat het werkelijk kan fungeren als basis van de constitutionele democratie. Zodat kinderen vanaf jonge leeftijd leren wat het betekent om kapitaal, kennis en macht te delen.

Goed onderwijs gaat verder dan kennisoverdracht. Natuurlijk is het van belang dat kinderen taalvaardig zijn en beschikken over inzicht in de rechtsstaat. Maar dat is pas het begin. Die kennis valt in het niets als we leerlingen onvoldoende de gelegenheid geven - in de luwte van de school en onder begeleiding van de leraar - te kunnen oefenen met vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Met hun onderlinge spanningen, met botsende belangen en met het samen leven in diversiteit.

Dat lukt het beste op scholen die - in tegenstelling tot nu toe te vaak het geval is - een afspiegeling vormen van onze samenleving: plekken van brede ontmoeting, waar parallelle werelden elkaar daadwerkelijk raken. Het zal onze democratie robuuster maken. De vraag is of we als samenleving de moeite willen en durven nemen ons onderwijs op deze manier te organiseren