De manier waarop we als Nederland en Europa vluchtelingen toelaten en opvangen is onwenselijk. Maar het voorstel van Michiel Emmelkamp om de asielprocedure zo veel mogelijk te verplaatsen naar de vluchtelingenkampen in de crisisgebieden zelf en de VN de aanvragen te laten beoordelen, is ook kwetsbaar.

Bram van Ojik
Oud-Kamerlid en voormalig fractievoorzitter van GroenLinks. Daarvoor en daarna werkzaam bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, onder meer als Migratiegezant en als ambassadeur in Benin

De Russische oorlog tegen Oekraïne en het dreigende einde van het bondgenootschap tussen Europa en de Verenigde Staten laten ook in Nederland het politieke landschap niet onberoerd. Opinieonderzoeken duiden op een groeiende steun voor het politieke midden – CDA, VVD en GroenLinks-PvdA zitten in de lift – en een groeiend ongemak over het rechts-populistische gestuntel van het kabinet-Schoof.

Hoewel met name de PVV er alles aan doet om dat te voorkomen, verdringt de geopolitiek migratie uit de top van de politieke agenda. Of dat blijvend is, valt volstrekt niet te voorspellen. Alleen daarom al heeft Michiel Emmelkamp natuurlijk volstrekt gelijk als hij stelt dat ‘een asieldoorbraak tussen rechts en links’ nodig is om de electorale positie van GroenLinks-PvdA te versterken en het perspectief op regeringsdeelname te vergroten. Als we een brede volkspartij willen zijn dan kunnen we er simpelweg niet omheen dat zo’n groot deel van het electoraat van mening lijkt te zijn dat we hun zorgen over migratie onvoldoende serieus nemen.

In zijn artikel in dit nummer van S&D probeert Michiel Emmelkamp die zorgen wel serieus te nemen. Om electorale redenen, maar ook omdat, zoals hij zelf benadrukt, het huidige systeem waarin iedereen die op de vlucht is voor oorlog, onderdrukking en geweld, het recht heeft in Nederland asiel aan te vragen op basis van het VN Vluchtelingen Verdrag, al lang niet meer eerlijk is.

Doordat er voor vluchtelingen geen legale, veilige route naar Europa en dus naar Nederland bestaat, bereiken alleen degenen die jong en sterk zijn én die een mensensmokkelaar kunnen betalen, en dan nog met gevaar voor eigen leven, het Europese continent. Voor de meest kwetsbaren blijft Europa een ver-van-mijn-bed-show. Zij zijn aangewezen op vaak mensonterende ‘opvang in de regio’ of zijn, nog erger, gedwongen te overleven in een illegaal bestaan buiten hun thuisland waarin uitbuiting en misbruik aan de orde van de dag zijn.

Er is, dat ben ik met Emmelkamp eens, dus weinig reden om je op te werpen als pleitbezorger van het huidige systeem. De vraag is natuurlijk: hoe ziet ons betere alternatief eruit en hoe zorgen we ervoor dat het huidige systeem daardoor vervangen wordt?

Gejojo met aantallen vluchtelingen

Michiel Emmelkamp doet een voorstel. Verplaats de asielprocedure zo veel mogelijk naar de vluchtelingenkampen in de crisisgebieden zelf, zegt hij. Laat de VN de aanvragen beoordelen en geef aan hoeveel vluchtelingen je jaarlijks in jouw land wilt huisvesten. Voor Nederland denkt hij aan een quotum van 30.000.

De geselecteerden kunnen veilig naar ons land reizen, waar een lange procedure niet meer nodig is en onmiddellijk begonnen kan worden met het leren van de taal en het deelnemen aan de samenleving. Wie toch in Ter Apel aanklopt voor asiel wordt terugverwezen naar een ‘aanvraagpunt’ in de regio van herkomst. Daartoe worden overeenkomsten gesloten met de landen in die regio, die uiteraard moeten instemmen met het terugbrengen van vluchtelingen naar hun land.

Met zijn voorstel haakt Emmelkamp aan bij wat in Canada al gebruikelijk is. Dat land laat een vast percentage vluchtelingen toe dat door de VN wordt geselecteerd. Hij haakt ook aan bij al langjarig bestaand Nederlands beleid van hervestiging, waarbij jaarlijks een vooraf afgesproken ‘quotum’ van kwetsbare vluchtelingen wordt uitgenodigd naar Nederland te komen.

De voordelen van deze aanpak zijn evident: er hoeft geen gevaarlijke reis te worden gemaakt. Daardoor kunnen juist de meest kwetsbaren voorrang krijgen en je kunt zelf bepalen hoeveel vluchtelingen je langs deze weg op wilt nemen. Maar er zijn helaas ook nogal wat nadelen. De omvang van het jaarlijkse quotum waait, zoals de Nederlandse praktijk laat zien, mee met de politieke wind, is regelmatig onderdeel van gênante politieke koehandel, maar is in elk geval tot nu toe altijd vele malen lager dan wat Emmelkamp beoogt. Hoger dan 500 is het quotum eigenlijk nooit geweest, wel regelmatig lager.

Toen we in de formatie van 2017 als GroenLinks twee maanden lang mee onderhandelden moesten we, voordat we het over zaken als klimaat, de zorg en de economie konden hebben, eerst door het hoepeltje springen dat VVD, CDA en D66 met hun restrictieve asiel-standpunt voor ons omhoog hielden. Duidelijk werd dat er pas over substantiële hervestiging gesproken zou kunnen worden als eerst de irreguliere migratie fors omlaag zou gaan.

Zo raakten we verzeild in de spreekwoordelijke kip-of-ei-dynamiek. Drie partijen wilden wel veilige routes en georganiseerde hervestiging, maar dan moest wel eerst het aantal asielaanvragen in Nederland omlaag. Wij wilden eerst hervestiging omdat we dat als een manier zagen om het aantal asielaanvragen in Nederland naar beneden te brengen. We kwamen er niet uit.

De ervaring van 2017 maar ook het gejojo met aantallen in de beleidspraktijk daarvoor en daarna, duidt op een fundamentele kwetsbaarheid in het door Michiel Emmelkamp voorgestelde alternatief voor het huidige beleid. Je geeft iets kostbaars op – namelijk het recht van vluchtelingen om in Nederland asiel aan te vragen en bij die aanvraag juridisch bijgestaan te worden – en je krijgt er een politieke speelbal voor terug: een quotum via een vellige route op te nemen vluchtelingen dat permanent inzet zal zijn van politieke strijd.

Waar Emmelkamp aan 30.000 vluchtelingen per jaar denkt, zal er steeds weer politieke druk zijn om dat aantal, als dat al ooit serieus zal worden benaderd, naar beneden bij te stellen. En dat zal niet alleen in ons land het geval zijn, maar ook in al die andere landen die geacht worden hun evenredige aandeel in het aantal te hervestigen vluchtelingen op te nemen.

Het gevolg zal vrees ik zijn dat nog meer vluchtelingen vast komen te zitten in steeds vollere vluchtelingenkampen in landen waarin ook de lokale bevolking al nauwelijks het hoofd boven water kan houden. Dat ontwikkelingshulp, zoals het nu weer heet, daar een oplossing kan bieden, zoals Emmelkamp lijkt te suggereren, lijkt in de huidige tijd van ongekende bezuinigingen op dat budget (in Nederland en vrijwel overal elders) niet heel realistisch.

GroenLinks-PvdA over migratie

Dat alles neemt natuurlijk niet weg dat Michiel Emmelkamp om inhoudelijke en electorale redenen terecht wijst op de noodzaak de huidige impasse te doorbreken. Het is goed kort stil te staan bij de manier waarop GroenLinks-PvdA dat op dit moment doet. De Tweede Kamer-fractie en ook het eerste gezamenlijke verkiezingsprogramma wijzen ten eerste nadrukkelijk naar arbeidsmigratie. Dat is begrijpelijk. Het aantal migranten dat hier komt om te werken (en om te studeren) overtreft ruimschoots het aantal asielzoekers.

Veel arbeidsmigranten werken tegen lage lonen en onder erbarmelijke omstandigheden in sectoren die zonder deze vrijwel rechteloze werknemers in Nederland nauwelijks bestaansrecht zouden hebben. Als je daar paal en perk aan stelt en de arbeidsmigratie vermindert, vergroot je het draagvlak voor de opvang voor de mensen die moeten vluchten voor vervolging en oorlogsgeweld, zo is de gedachte.

Maar ook voor die tweede groep – de asielmigranten – wil GroenLinks-PvdA meer sturing en grip op de aantallen. De Tweede Kamer-fractie heeft de aanbevelingen van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 integraal omarmd. Daarmee wordt gekozen voor een scenario van gematigde groei van de Nederlandse bevolking en daar hoort een bandbreedte bij voor de aantallen migranten die ons land wil toelaten in de verschillende categorieën (werk, asiel, studie, gezinshereniging).

De Staatscommissie spreekt zich niet uit over de aantallen in de bandbreedte. Dat is aan de politiek. Wel spreekt ze zich uit voor een gematigde bevolkingsgroei zodat ons land in 2050 tussen de 19 en 20 miljoen inwoners telt. Nu is het ruim 18 miljoen. Uit de gepresenteerde scenario’s valt ook op te maken dat een jaarlijkse groei van bijvoorbeeld 30.000 (het getal dat Emmelkamp hanteert voor het door hem voorgestelde quotum op te nemen vluchtelingen) leidt tot ongeveer 1 miljoen extra inwoners in Nederland in 2050.

Dat zou betekenen dat er voor de andere groepen migranten samen ook ongeveer zo’n quotum zou moeten gelden om nog net uit te kunnen komen binnen de marges van het door de Staatscommissie bepleitte gematigde groeiscenario met een bevolking van maximaal 20 miljoen in 2050. Dat is krap en zal alleen mogelijk zijn bij sterke sturing op alle soorten van migratie. Het zou goed zijn als GroenLinks-PvdA zich de komende tijd over aantallen en bandbreedtes zo concreet mogelijk uitspreekt.

Wat asiel betreft zet de Europese Unie, na jarenlang onderhandelen, nu in op snelle procedures aan de buitengrens, terugkeer van wie uit een veilig land afkomstig is en evenredige verdeling van wie kansrijk is over de lidstaten van de EU. GroenLinks-PvdA voegt daar in het verkiezingsprogramma, maar ook in de inbreng in nationaal en Europees Parlement, het nodige aan toe in termen van juridische begeleiding, garanties voor respect voor ieders mensenrechten en bescherming op zee. Maar zij is niet tegen deze procedure aan de buitengrens en de daarop volgende verdeling van kansrijke vluchtelingen over de lidstaten.

Migratie-politiek kan niet zonder sociale agenda

Ik denk dat het goed is om op dit fundament verder te bouwen. Concreet te zijn over wat we in 2050 voor Nederland voor ons zien, over hoe we de rol van de Europese Unie zien bij de screening aan de buitengrens, over hoe we de door ons land op te nemen kansrijke vluchtelingen hier gaan opvangen, en over wat dat betekent voor bijvoorbeeld de volkshuisvesting, de zorg en op de arbeidsmarkt.

Frans Timmermans pleit in zijn onlangs verschenen essay ‘Een nieuw hoofdstuk voor Nederland’ het afsluiten van een ‘Sociaal Migratieakkoord’, waarin vakbonden, werkgevers, gemeenten en vluchtelingenorganisaties afspraken maken over het verminderen van laagbetaalde arbeidsmigratie, het recht op werk en studie voor vluchtelingen en een eerlijke spreiding van opvang over het land. Dat lijkt me een goed idee.

Hoewel migratie iets van alle tijden is, is het geen natuurverschijnsel. Links mag het krijgen van ‘grip op migratie’ nooit aan rechts overlaten. Maar de boodschap van de genoemde Staatscommissie is ook nog een andere: behalve dat we de migratie zelf in goede banen moeten willen leiden, zullen we ook veel meer dan nu gebeurt, moeten willen sturen op de gevolgen ervan voor ruimte, volkshuisvesting, zorg en onderwijs.

Juist daar laat rechts het volledig afweten. GroenLinks-PvdA zal daar een samenhangend verhaal tegenover moeten stellen. De ‘asieldoorbraak’ van Emmelkamp komt er alleen als we ons pleidooi voor rechtvaardigheid en solidariteit met wie bescherming nodig heeft, vergezeld laten gaan van een helder idee over hoe we ruimte voor hen maken. Timmermans zegt juist daar ook het nodige over: de overheid moet weer grondpolitiek gaan voeren, stijgende zorgkosten eerlijker verdelen, de patiënt centraal in plaats van winst voor private ondernemers, zorg om kwaliteit van onderwijs in handen van de overheid en de commercialisering ervan terugdringen. Migratie-politiek kan niet zonder sociale agenda.

Serieuze voorstellen zijn nodig

Bereik je daarmee de ‘asieldoorbraak’ waar Emmelkamp zo terecht voor pleit? Dat is helaas niet alleen in de handen van links. Het zijn in de afgelopen vijftien jaar toch bewindspersonen van VVD-huize die voor de steeds chaotischer opvang van asielzoekers in Nederland verantwoordelijk waren. Maar, misschien nog wel belangrijker: het zijn toch echt vooral de rechtse partijen die de markt in onze verzorgingsstaat zo’n prominente plek hebben gegund, dat we de grip erop goeddeels lijken te zijn kwijtgeraakt. En het zijn toch de rechtse partijen die daarvan met schaamteloze zondebokpolitiek de vluchtelingen de schuld hebben gegeven.

Als we de migratiediscussie echt willen verlossen van het ‘het dovemansdebat’ dat het nu is (in de woorden van het SCP in zijn laatste rapport ‘Migratie als spiegel van maatschappijbeelden’) dan zullen we de rechtse retoriek met serieuze voorstellen te lijf moeten gaan. De meerderheid van de bevolking denkt, zo blijkt uit het genoemde SCP-onderzoek al sinds jaar en dag genuanceerd over de komst van asielzoekers. Ze vinden dat Nederland een morele plicht heeft om mensen op te vangen die vluchten voor oorlog en geweld, maar willen er wel op kunnen rekenen dat die opvang goed gereguleerd is en niet ten koste gaat van de kansen op een goede woning, passende en tijdige zorg en goed onderwijs.

Bij deze zwijgende meerderheid – ze zullen nooit demonstreren tegen de komst van een azc, maar lopen ook niet mee in solidariteitsmarsen – is voor GroenLinks-PvdA nog een wereld te winnen. Dat begint bij een serieus debat over voorstellen om grip te krijgen op migratie. Het stuk van Michiel Emmelkamp levert, met al zijn voors en tegens, aan dat debat een belangrijke bijdrage.