De autocraten Poetin en Trump slopen de wereldorde. Hun imperialisme wordt gelegitimeerd door een geopolitiek realisme dat het recht van de sterkste predikt. ‘Neo-idealisme’ kan democratische krachten weerbaarder maken.

Richard Wouters
Projectleider bij Wetenschappelijk Bureau GroenLinks

De grootschalige Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 hadden velen in West-Europa, waaronder ikzelf, niet zien aankomen. Maar we waren wel gewaarschuwd. Politici en analisten in Midden-en Oost-Europa luidden al jaren de noodklok over de heropleving van het Russische imperialisme onder Poetin. We hadden beter moeten luisteren naar de waarschuwingen van onze bondgenoten in het Oosten.

Midden-en Oost-Europese regeringen waren ook de eersten die wapens leverden aan de Oekraïense strijdkrachten – terwijl de rest van Europa en de Verenigde Staten dachten dat het snel afgelopen zou zijn met Oekraïne. Nog altijd behoren de Baltische landen, Finland en Polen, afgemeten aan hun bbp, tot de grootste donoren van de Oekraïners in hun strijd om te overleven als onafhankelijk en democratisch land.[1]

Al meer dan 35 jaar, sinds de val van de Berlijnse Muur, lezen wij West-Europeanen Midden- en Oost-Europa de les. We vertellen wat ze moeten doen om volwaardige leden van de NAVO en de Europese Unie te worden en te blijven. Het is hoog tijd om het perspectief eens om te draaien: wat kunnen wij leren van hen?

Daarbij heb ik het niet over Viktor Orbán en andere hielenlikkers van Poetin. Maar wel bijvoorbeeld over Kaja Kallas, de oud-premier van Estland die nu buitenlandchef van de EU is. Zij is een van de leiders uit de Oost-Europese frontlijnstaten die de steun aan Oekraïne invlechten in een breder verhaal. Een narratief over het verdedigen van democratie, mensenrechten en de internationale rechtsorde, en over de offers die we daarvoor moeten brengen. 

Deze leiders wijzen erop dat als we Poetin zijn zin geven in Oekraïne, de vrede niet zal uitbreken. We moeten ons dan schrap zetten voor nieuwe veroveringsoorlogen, zowel door het Poetin-regime als door autocraten elders die zich aangemoedigd voelen door de onwil van democratische staten om elkaar en de rechtsorde te verdedigen.

Politici als Kallas worden wel aangeduid als voorvechters van een nieuw idealisme in de geopolitiek: neo-idealisme. Deze term werd in 2022 gemunt door veiligheidsexpert Benjamin Tallis. Neo-idealisme, in zijn definitie, ‘is een moreel gefundeerde benadering van geopolitiek, gebaseerd op de kracht van waarden: mensenrechten en fundamentele vrijheden, sociaal en cultureel liberalisme, democratisch bestuur; zelfbeschikking voor democratische samenlevingen; en misschien wel het belangrijkste: het recht van burgers in deze samenlevingen op een hoopvolle toekomst’.[2]

Het ‘neo’ in neo-idealisme staat voor weerbaarheid. Neo-idealisten zijn verre van soft. Ze lopen voorop bij het verdedigen van de democratie waar deze bedreigd wordt. Ze bepleiten een sterke Europese defensie. Dat vergt financiële offers, maar op lange termijn geldt, in de woorden van zowel Tallis als Kallas: ‘Onze waarden zijn onze belangen.’[3]

Moreel failliet

Neo-idealisme staat in contrast met realisme, een wijdvertakte stroming in de studie van internationale betrekkingen die focust op de wedijver tussen grootmachten. Om hun macht te vergroten of te behouden streven grootmachten naar invloedssferen. Als een kleiner land in zo’n invloedssfeer ligt, heeft het pech. Dan is het niet meer dan een pion in het schaakspel tussen grootmachten. Een satellietstaat van één grootmacht, of een bufferstaat tussen twee. Wat de burgers van zo’n land zelf willen, doet er niet toe. Realisten halen graag de Atheense geschiedschrijver Thucydides aan: ‘De sterken doen wat ze kunnen en de zwakken lijden wat ze moeten.’[4]

Als deze analyse wordt omgezet in beleid leidt dat ertoe dat hele naties – zoals Oekraïne – het recht wordt ontzegd om democratisch hun toekomst te kiezen. De vooraanstaande realist John Mearsheimer geeft bijvoorbeeld de VS en hun Europese bondgenoten de schuld van de Russische invasies in Oekraïne in 2014 en 2022.[5] Hij stelt dat het Westen niet had moeten aandringen op toetreding van Oekraïne tot de NAVO en pleit ervoor om van Oekraïne een ‘neutraal land’ te maken. Het feit dat Oekraïne zelf lid wil worden van de NAVO doet voor hem niet ter zake.[6] 

Het realistische denkraam gaat niet alleen voorbij aan de ambities, maar ook aan het handelingsvermogen van kleinere landen. Maria Mälksoo, Ests hoogleraar internationale betrekkingen, wijst erop dat Oekraïne zijn lot niet lijdzaam ondergaat. Integendeel, de Oekraïners verbazen de wereld met hun taaie verzet tegen de agressor.[7] Ook oostelijke frontlijnstaten van de NAVO en de EU hebben bewezen dat zij geen willoze pionnen zijn. Door het voortouw te nemen bij de steun aan Oekraïne hebben zij moreel gezag opgebouwd. Kallas heeft er haar benoeming tot EU-buitenlandchef aan te danken.

De wijze waarop Rusland de oorlog voert is vanuit realistisch perspectief moeilijk te verklaren. Als het Poetin er louter om gaat Oekraïne tot een bufferstaat te maken, waarom is zijn oorlog dan zo genocidaal?[8] De Oekraïense regering besefte al snel na de invasie dat deze niet draaide om neutraliteit, schrijft de Oekraïense onderzoeker Kseniya Oksamytna.[9] 

Ze wijst op de stad Boetsja. Het bloedbad dat het Russische leger daar in 2022 aanrichtte, ging gepaard met systematische verkrachtingen van meisjes en vrouwen. ‘Russische soldaten vertelden hun dat ze hen zodanig zouden verkrachten dat ze geen seksueel contact meer zouden willen met welke man dan ook, om te voorkomen dat ze Oekraïense kinderen zouden krijgen’, zo tekende de BBC op.[10] Het is begrijpelijk dat Oekraïne, geconfronteerd met een moordzuchtige grootmacht die de Oekraïense identiteit wil uitwissen uit naam van een superieur geachte Russische cultuur, geen eenzame bufferstaat wil zijn maar de bescherming van bondgenoten zoekt.

Macht boven recht, daar komt het grootmacht-realisme op neer. Voor de vakgenoten in internationale betrekkingen die hier politieke aanbevelingen op baseren heeft Mälksoo een indringende vraag: hoe ethisch is het om een land te vragen als bufferzone te dienen?[11] De ministers van Buitenlandse Zaken van zeven Midden- en Oost-Europese landen waarschuwen dat ‘invloedssferen nooit vrede en stabiliteit brengen. Ze leiden tot onderdrukking’.[12] Voor Tallis is het grootmacht-realisme ‘moreel failliet’.[13]

De in de vorige alinea genoemde denkers en politici zouden dan ook ernstig bezwaar maken tegen het pleidooi van Jan Pronk in dit S&D-nummer om grootmachten weer invloedssferen toe te kennen. De Conferentie van Jalta in 1945 luidde voor Midden- en Oost-Europa ruim vier decennia van totalitaire Sovjet-overheersing in. Wat zou een hedendaags Jalta betekenen voor Oekraïne, voor Taiwan?

Trumps imperialisme

Het grootmacht-realisme heeft geen linkse apologeten nodig, want het is al invloedrijk in westerse hoofdsteden. Ontzag voor Rusland verklaart ten dele waarom West-Europese regeringen en de regering-Biden doof bleven voor de oproep van Kallas en andere neo-idealisten om Oekraïne niet slechts te helpen overleven, maar ook te laten winnen. Het land kreeg en krijgt te weinig militaire steun.

Met Trump in het Witte Huis zijn we getuige van realisme ‘on steroids’. Trump kiest de zijde van de agressor: hij geeft niet Rusland, maar Oekraïne de schuld van de oorlog. De zwakken moeten immers hun lijden ondergaan, in plaats van verzet te bieden. 

Trump heeft de Amerikaanse steun aan Oekraïne vrijwel volledig stopgezet. Hij chanteert Kyiv om grondgebied af te staan aan Rusland en natuurlijke hulpbronnen aan de VS, aarzelt om veiligheidsgaranties te geven en blokkeert de toetreding van Oekraïne tot de NAVO. Een ‘vredesakkoord’ onder zulke voorwaarden is een aanloop naar toekomstige Russische agressie.

Trump heeft de internationale rechtsorde al zware klappen toegebracht met zijn territoriale claims op Groenland, het Panamakanaal en Canada, met de militaire interventie in Venezuela – waarbij de ene corrupte autocraat door een andere werd vervangen – en met de roekeloze aanvallen op Iran. In de wereld van Trump staat het de VS vrij om landen te onderwerpen en hun natuurlijke hulpbronnen te plunderen. 

‘De buitenproportionele invloed van grotere, rijkere en sterkere naties is een tijdloze waarheid in de internationale betrekkingen’, stelt de nieuwe Amerikaanse Nationale Veiligheidsstrategie.[14] We zijn ver verwijderd van de VS die opkwamen voor zelfbeschikking en democratie, hoe inconsistent ook. Deze regering predikt wetteloosheid en dwang – met dank aan de goeroes van het grootmacht-realisme.

Het gangsterimperialisme van Trump zou de Chinese autocraat Xi Jinping wel eens kunnen aansporen om Taiwan te veroveren en een einde te maken aan de pluralistische democratie op het eiland. Voor Poetin is het een aanmoediging om verder te graaien dan Oekraïne. De Baltische staten voelen zich terecht bedreigd; Russische sabotage in de Oostzee en elders heeft de NAVO en de EU al in een schemerzone tussen oorlog en vrede gebracht. Tot overmaat van ramp zaait Trump keer op keer twijfel over de kernbelofte van de NAVO dat een aanval op één lid een aanval op alle leden is. Hij doet het werk voor de oorlogsmisdadiger in het Kremlin.

Tijd voor weerwerk

Trumps minachting voor het internationaal recht, zijn bewondering voor Poetin, zijn aversie tegen de NAVO, de snelle teloorgang van de Amerikaanse constitutionele democratie – er is weinig tot niets meer over van de trans-Atlantische band. De VS onder Trump zijn niet langer een bondgenoot van Europa. Dat is een hard gelag, zeker voor Midden- en Oost-Europeanen. Decennialang was de NAVO onder Amerikaanse leiding hun verzekeringspolis tegen Rusland.

Sommige neo-idealisten zagen de breuk al vroeg onder ogen. Nadat Trump en zijn vicepresident de Oekraïense president Zelensky in februari 2025 in het Oval Office in een hinderlaag hadden gelokt, concludeerde Kallas dat ‘de vrije wereld een nieuwe leider nodig heeft’.[15] Op zijn beurt stelde Zelensky – boegbeeld van het neo-idealisme, volgens Tallis – dat het tijd is voor een verenigde Europese krijgsmacht. ‘Europa heeft alles in huis. Europa moet enkel de krachten bundelen en gaan handelen op een manier dat niemand ‘nee’ kan zeggen tegen Europa, het kan rondcommanderen of als een watje kan behandelen.’[16] Daarmee sprak hij de taal die zijn Europese bondgenoten binnen de EU en de NAVO zouden moeten bezigen.

In plaats daarvan kozen de Europese leiders ervoor om de autocraat in het Witte Huis stroop om de mond te smeren, waardoor Kallas en Zelensky geen andere keuze hadden dan in het gareel te lopen. Gedurende heel 2025 overtroefden leiders elkaar in zelfvernedering. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte ging het verst, door Trump met ‘Daddy’ aan te spreken. Ze zwegen over Trumps orgie van wreedheden, zowel in het buitenland als in eigen land. 

Het enige wat ze ervoor terugkregen was nog meer verraad. Onevenwichtige handelsakkoorden. Herhaalde dreigementen om Groenland met geweld van Denemarken af te pakken. Een Amerikaans ‘vredesplan’ voor Oekraïne, geschreven door het Kremlin. Een Nationale Veiligheidsstrategie die erop gericht is de EU te verdelen en te verzwakken door radicaalrechts aan de macht te helpen.

Onderdanigheid aan Trump wakkert zijn wreedheid alleen maar aan. Het doet Europese leiders overkomen als laf en zwak, ook in de ogen van hun eigen burgers. Geen wonder dat het vertrouwen in regeringen in vrije val is. Radicaalrechts spint er garen bij. 

Het is tijd om het roer om te gooien en zichtbaar weerwerk te bieden aan Trump. Europa zal geen respect oogsten zolang het zichzelf en zijn waarden niet respecteert. Nadat Trump zijn dreigementen tegen Groenland opvoerde en een oorlog tegen Iran begon zonder Europa ook maar in te seinen, lijkt dit besef in 2026 eindelijk in te dalen (behalve bij Rutte).

Een assertief Europa zal de militaire steun aan Oekraïne moeten vergroten – of er nu een staakt-het-vuren komt of niet. Het voortbestaan van het land hangt meer dan ooit af van de combinatie van zijn vastberadenheid en vindingrijkheid met de economische macht van Europa.[17] Blijvende vrede is alleen mogelijk als Oekraïne de overhand heeft.

Hoe krachtiger de steun aan Oekraïne, hoe meer tijd Europa heeft om de verdediging van zijn oostgrenzen te versterken. De NAVO-doelen voor defensie-uitgaven moeten worden nageleefd – niet om Trump tevreden te stellen, maar om ons te behoeden voor toekomstige Trumps. 

Die 3,5% van het bbp is een redelijke schatting van wat het kost om Europa op conventionele wijze te verdedigen zonder Amerikaanse steun.[18] Tegelijkertijd moet de EU haar wederzijdse defensieclausule[19] operationaliseren en het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen uitnodigen zich erbij aan te sluiten. Een vrij Oekraïne op weg naar EU-lidmaatschap, met zijn ervaren troepen en zijn voorsprong op het gebied van drone-oorlogsvoering, zou een forse versterking zijn voor de Europese defensie.

Europa moet tevens werk maken van onafhankelijke nucleaire afschrikking: een Europese atoomparaplu op basis van de Franse en Britse kernwapenarsenalen. Anders blijven we kwetsbaar voor nucleaire chantage door Poetin.

Om minder vatbaar te worden voor dwang en manipulatie moet Europa ook op andere terreinen strategische autonomie opbouwen, van digitale technologieën tot (hernieuwbare) energie en kritieke grondstoffen. In veel gevallen zullen de kosten voor de baat uitgaan. Publieke steun verwerven voor militaire en economische defensie lukt alleen als politieke leiders eerlijk zijn over het grimmige tijdperk waarin we ons bevinden. 

De dagen van de Pax Americana en het ‘vredesdividend’ zijn voorbij. Maar leiders moeten de vereiste transformatie ook presenteren als de verwezenlijking van diepgewortelde waarden die het verleden, het heden en de toekomst met elkaar verbinden. Zelfbeschikking, democratie en de rechtsstaat zijn waarden waarvoor veel van onze voorouders hebben gestreden, net als de Oekraïners vandaag de dag, en die we delen met anderen, in Europa en daarbuiten. 

We putten uit deze waarden om ons een betere toekomst voor te stellen. Als ze zouden worden afgedankt, zouden we ze node missen – kijk maar naar Rusland, de bezette delen van Oekraïne, China en de VS onder Trump. Neo-idealisme herinnert ons aan de kracht van waarden.

Democratie versus autocratie

Democratie en recht staan wereldwijd onder druk, te meer nu de VS onder Trump oversteken van het democratische naar het autocratische kamp. Europa kan deze trend niet in zijn eentje keren, zeker niet gezien de dreiging van binnenuit door radicaal-rechtse partijen die eveneens een broertje dood hebben aan democratisch pluralisme. Zoals Jan Marinus Wiersma en Camiel Hamans benadrukken in dit S&D-nummer: Europa heeft bondgenoten en partners nodig. 

Ongeveer 35 democratische landen – waaronder de EU en de meeste van haar lidstaten, het Verenigd Koninkrijk, Canada, Japan, Zuid-Korea en Australië – hebben zich verenigd in een ‘coalitie van bereidwilligen’, zónder de VS, om Oekraïne te steunen. Op andere gebieden, zoals handel, laten ze zich helaas uiteen spelen door de VS. Door één blok te vormen zouden ze beter in staat zijn om weerstand te bieden aan de dictaten van Trump en terug te slaan tegen sancties.[20]

Zo’n club van ‘westerse’ democratieën staat sterker tegenover Trump, Poetin en Xi als zij partners vindt in het mondiale en plurale Zuiden. Daar bevinden zich ’s werelds grootste min of meer democratische landen, waaronder India en Brazilië. Maar hun regeringen laten zich niet meetrekken in de antithese tussen autocratie en democratie. Ze bekijken de wereld veeleer door de lens van kolonisator versus gekoloniseerde, een onderscheid dat doorwerkt in de mondiale ongelijkheden van vandaag. 

Toenadering heeft vermoedelijk meer kans van slagen als de EU een narratief kiest dat niet alleen democratie maar ook internationaal recht omvat. Pronk constateert terecht dat het mondiale Zuiden sterk gehecht is aan de internationale rechtsorde.

De Oekraïense diplomatie speelt daarop in. ‘De boodschap van Kyiv is dat steun aan Oekraïne geen steun aan een 'westers' kamp inhoudt, maar aan het VN-Handvest’, constateert de Pools-Mexicaanse onderzoeker Ivan Kłyszcz.[21] In een toespraak tot de VN hamerde Zelensky op de Russische schending van het zelfbeschikkingsrecht van volken en het geweldsverbod tussen staten. ‘Koloniale oorlogen en samenzweringen tussen grootmachten ten koste van kleinere landen, die heeft de wereld al doorgemaakt. Iedereen begrijpt waarom die verleden tijd moeten blijven.’[22]

Om de banden met democratische landen in het Zuiden te versterken zullen westerse democratieën zich moeten scharen achter hun eis om meer zeggenschap te krijgen in mondiale instellingen zoals de VN-Veiligheidsraad, het IMF en de Wereldbank. Ze dienen ook afstand te nemen van het schaamteloze extractivisme van Trump door voor eerlijke handel te kiezen. Daarbij krijgen landen die bereid zijn hun natuurlijke hulpbronnen te delen steun om hogerop te komen in de waardeketen. Dan delven ze niet alleen metaalertsen, maar produceren ze ook batterijen en meer. ‘Friendshoring’ komt tegemoet aan de doelstelling van de EU om toeleveringsketens te diversifiëren en minder afhankelijk te worden van China.

De extra defensie-uitgaven in Europa mogen niet ten koste gaan van de steun voor de allerarmsten. Als we het aan China overlaten om de leemtes op te vullen die zijn ontstaan nu de VS hun humanitaire hulp en ontwikkelingssamenwerking grotendeels hebben gestaakt, ziet het er nog slechter uit voor de democratie in de wereld.

Last but not least is het zaak om dubbele standaarden te vermijden. De slappe reactie van veel Europese regeringen – inclusief neo-idealisten – op het genocidale geweld van Israël tegen Gaza heeft hun geloofwaardigheid in het Zuiden ondermijnd. Wegen de levens van Oekraïners zwaarder dan die van Palestijnen?

Deze selectieve omgang met internationaal en humanitair recht maakt het voor zuidelijke regeringen makkelijker om weg te kijken van het Russische imperialisme en vrienden te blijven met Poetin. Meten met twee maten schaadt dus óók de zaak van Oekraïne – het land dat neo-idealisten zo na aan het hart ligt.

In een wereld die niet alleen door geopolitieke maar ook door ecologische crises wordt geteisterd, ontkomen we niet altijd aan samenwerking met autocratische regeringen. China, bijvoorbeeld, is een onmisbare partner in de strijd tegen klimaatverandering – zeker nu Trump opnieuw uit het Parijsakkoord is gestapt. Maar neo-idealisme kan nog altijd richting geven aan onze omgang met autocratieën. 

Het daagt ons uit om voorbij regeringen te kijken. Ook in dictatoriaal geregeerde landen zijn er veel mensen die naar democratie verlangen. Hoe kunnen we hun stem versterken? En als het tot een democratische doorbraak komt, hoe helpen we de democratische instituties dan om wortel te schieten? 

We moeten democratiebevordering gaan zien als onderdeel van veiligheidspolitiek, te meer omdat democratie de beste kans biedt op vrede[23] en een duurzame toekomst.[24] Dit besef zou moeten doorwerken in het handels-, ontwikkelings- en asielbeleid van de EU en haar lidstaten. 

Als we groene waterstof(derivaten) moeten importeren uit zon- of windrijke landen voor de verduurzaming van onze zware industrie, gaan we dan in zee met het autocratische Saoedi-Arabië of het democratische Namibië? Betalen we miljarden euro’s aan dictators voor het tegenhouden van asielzoekers – terwijl vrijwel alle vluchtelingencrises veroorzaakt worden door autocratische regimes? Of gebruiken we dat geld liever om kwetsbare democratieën, mensenrechtenactivisten en onafhankelijke media te ondersteunen?

Een progressief neo-idealisme

Door wereldwijde onrechtvaardigheden onder ogen te zien en bruggen te slaan met het mondiale Zuiden, kan neo-idealisme een groen-rode invulling krijgen die past bij progressieve partijen zoals PRO. De groene en sociaal-democratische tradities bieden ook aangrijpingspunten om neo-idealisme te vertalen naar een binnenlandse agenda voor democratische weerbaarheid.

Een cruciaal element van neo-idealisme is volgens Tallis het ‘recht op een hoopvolle toekomst’.[25] Hij stelt dat democratieën zowel hun materiële als hun morele superioriteit moeten bewijzen om de systemische wedijver met autocratieën te winnen. Maar is de belofte van materiële vooruitgang nog houdbaar in een tijdperk van ecologische ontwrichting? 

Een groeiend aantal klimaat- en milieuwetenschappers waarschuwt ons dat voortdurende economische groei in rijke landen niet te verzoenen is met een leefbare aarde.[26]  Als de ecologie zo krachtig terugslaat dat de bbp-groei stilvalt, zal de democratie nog zwaarder op de proef worden gesteld. Kan een ‘hoopvolle toekomst’ ook betekenen dat we ons welzijn laten groeien in plaats van onze materiële welvaart? Voor die keuze valt ook vanuit geopolitiek oogpunt wel wat te zeggen.

Zodra in onze materiële basisbehoeften is voorzien, wordt ons welzijn sterker bepaald door de kwaliteit van onze relaties met andere mensen en levende wezens dan door de consumptie van goederen en diensten. Een welzijnseconomie beoogt daarom het sociale weefsel te versterken. Inclusieve gemeenschappen bieden niet alleen een tegengif voor consumentisme, maar ook een stimulans voor veerkracht. Dat maakt gemeenschapsvorming zowel ecologisch als geopolitiek relevant. 

De crises waarop we ons moeten voorbereiden kunnen zowel het gevolg zijn van de ineenstorting van ecosystemen als van sabotage of oorlog. In alle gevallen schiet individueel ‘preppen’ tekort. Overleven hangt af van de solidariteit van anderen. Zoals Oekraïne bewijst, kunnen landen langdurige oorlogen doorstaan dankzij sterke gemeenschappen. Zo bezien vormt gemeenschapszin zelfs een element van afschrikking.

De kracht van waarden als democratie en rechtvaardigheid is sterk afhankelijk van de gemeenschappen waarin ze in praktijk worden gebracht. Burgers die onderling verbonden zijn kunnen in actie komen wanneer politici te ver afdwalen. Dit gebeurde in Oekraïne toen regering en parlement medio 2025 de anticorruptie-instanties van het land hun onafhankelijkheid ontnamen. Hierdoor ontstond de vrees dat het onttrekken van overheidsgeld aan de oorlogsinspanningen voor persoonlijk gewin ongestraft zou blijven. Ngo’s organiseerden demonstraties om de rechtsstaat te verdedigen. Dit protest dwong Zelensky en zijn partij om de onafhankelijkheid van de corruptiebestrijders te herstellen. 

De Oekraïners die midden in de oorlog de straat op gingen om op te komen voor hun waarden – en degenen die dat ook zouden hebben gedaan als ze niet aan het front voor diezelfde waarden hadden gevochten – zijn misschien wel de ultieme neo-idealisten.

Dit voorbeeld zou de centrumrechtse partijen in Europa tot nadenken moeten stemmen. Hun heksenjacht op ngo’s[27], die door extreemrechts is georkestreerd, ondermijnt democratie en rechtsstaat. Wie de weerbaarheid van constitutionele democratieën wil versterken moet burgerparticipatie niet verdacht maken maar aanmoedigen.

Weerbaarheid moet ook de leidraad zijn bij het financieren van hogere defensie-uitgaven. In de afgelopen decennia, zo constateert Tallis, ‘heeft het neoliberalisme bepaalde bevolkingsgroepen selectief verrijkt, terwijl het tegelijkertijd aanzienlijke inkomens- en vermogensongelijkheden in onze samenlevingen heeft bestendigd’.[28] Sociaaleconomische rechtvaardigheid is inderdaad de onvervulde belofte van de democratie. 

Democratieën scoren gemiddeld niet beter op het gebied van inkomens- en vermogensgelijkheid dan autocratieën.[29] Dit is zorgwekkend, want ongelijkheid tast maatschappelijk vertrouwen en sociale cohesie aan[30] en vergroot het risico op ‘democratic backsliding’.[31] Progressief herverdelingsbeleid helpt om autoritarisme buiten de deur te houden.

Hieruit volgt dat investeringen in defensie niet ten koste mogen gaan van de meest kwetsbaren. Ons sociale vangnet maakt deel uit van wat we verdedigen en versterkt op zijn beurt onze defensie. Het is in de eerste plaats aan de vermogenden om een grotere bijdrage te leveren aan de veiligheid van de samenlevingen die hen in staat hebben gesteld te gedijen. Dit vraagt om hogere belastingen op grote vermogens, vermogensgroei en bedrijfswinsten[32], evenals op de daarmee samenhangende luxeconsumptie die een belangrijke aanjager is van de ecologische crisis.[33]

Waardengedreven missie

Poetin droomt van een herboren Russische Rijk en Trump belooft nieuwe veroveringen. Hun brute imperialisme roept om een Europees contranarratief. Dat verhaal mag het verleden niet romantiseren. Wereldoorlogen, Holocaust, totalitaire onderdrukking en koloniale uitbuiting mogen niet worden weggepoetst. We kunnen wel inspiratie ontlenen aan de momenten van verzet, bevrijding of verzoening, en aan de lessen we door schade en schande hebben geleerd. 

Daaruit volgt een keuze voor samenwerking tussen democratieën in plaats van autoritaire grootmacht-politiek, voor de sterkte van het recht in plaats van het recht van de sterkste, voor vrijwillige ‘integratiesferen’[34] in plaats van invloedssferen, voor mensenrechten en inclusie in plaats van ontmenselijking en uitsluiting. 

Neo-idealisme kan ons helpen de grondbeginselen van de EU en de internationale rechtsorde te herontdekken. Anno 2026 moet het verhaal niet alleen gaan over soft power, maar ook over hard power. En over een hoopvolle toekomst voor mensen hier en nu die niet ten koste gaat van mensen elders en straks.

Meer dan ooit heeft Europa een op waarden gebaseerd ‘mission statement’ nodig om een bestendige koers te varen, de verwachtingen van haar burgers waar te maken en vertrouwen te wekken bij bondgenoten en partners. Zo’n verhaal kan aan kracht winnen naarmate Rusland, China en de VS zich agressiever opstellen tegenover Europa – of juist hun status als grootmachten ondergraven.

Dat laatste is niet ondenkbaar. Rusland is al lang in verval; het is een ‘spoiler state’ die alleen uitblinkt in dood en verderf. China is niet langer een groeiwonder en vergrijst razendsnel door de autoritaire eenkindpolitiek uit het verleden en de aanhoudende afkeer van diversiteit die een actief migratiebeleid in de weg staat. Het land ligt met de meeste van zijn buurlanden overhoop en heeft geen andere formele bondgenoten dan Noord-Korea.[35] Autocratieën zijn slecht in het smeden van allianties, bij gebrek aan wederzijds vertrouwen.

In de VS gaat de aftakeling hard sinds het land een autocraat verkoos. In Iran stuit Trump op de grenzen van militair avonturisme. Met de illegale aanval op het ayatollah-regime heeft hij een mondiale energiecrisis ontketend en een nieuwe deuk geslagen in het Amerikaans prestige. Bondgenoten zijn, na alle schofferingen, niet happig om Trump uit de zelf gegraven kuil te helpen. 

Voeg daarbij zijn binnenlandse vernielzucht: de ondermijning van de rechtsstaat, de uitholling van de overheid, de maffiose belangenverstrengeling, de institutionalisering van de leugen, de intimidatie van de pers, de wetenschapscensuur, het openlijk racisme, het geweld tegen migranten, de aantasting van vrouwenrechten, de uitstoting van transgenders, de herverdeling van arm naar rijk, het wegkijken van de klimaatcrisis… Trump sloopt niet alleen de wereldorde, maar ook zijn land. 

Thucydides levert een precedent: toen het machtige Athene, gecorrumpeerd door ‘persoonlijke ambities en private belangen’, voluit op de imperialistische toer ging, keerden de bevriende stadstaten zich tegen haar. Het luidde haar ondergang in.[36]

Democratie versus autocratie, de strijd is nog niet beslist.

Dit artikel is een ingekorte en geactualiseerde vertaling van het essay ‘Realism Failed – It’s Time for a New Idealism’ uit het rapport ‘New Idealism for a Disrupted Europe’ van de Green European Foundation. 

Noten

[1] Kiel Institut, Ukraine Support Tracker. 
[2] Benjamin Tallis (22 juli 2023). The Rise of the New Idealists. Byline Supplement. Merk op dat deze definitie niet de internationale rechtsorde omvat. De leiders die Tallis als neo-idealisten bestempelt, noemen deze echter wel als een kernwaarde om hoog te houden.
[3] Ibidem en Kaja Kallas, A Rules-Based Global Order in An Era of Power Politics, Churchill-lezing, 5 maart 2026. 
[4] Thucydides, The Peloponnesian War.  
[5] Isaac Chotiner (1 maart 2022). Why John Mearsheimer Blames the U.S. for the Crisis in Ukraine, The New Yorker. 
[6] Isaac Chotiner (11 maart 2025). Why John Mearsheimer Thinks Donald Trump Is Right on Ukraine, The New Yorker. 
[7] Maria Mälksoo (11 mei 2022). The Postcolonial Moment in Russia’s War Against Ukraine, Journal of Genocide Research 25/3-4. 
[8] Michael Lawriwsky (12 augustus 2024). The Russian–Ukrainian War: ‘NATO-Fault’ Thesis Proponents Can’t Explain Why It’s Genocidal. 
[9] Kseniya Oksamytna (30 augustus 2024). The Moral and Strategic Clarity of Supporting Ukraine’s Self-Defense: Why Accepting Russian Colonialism Should Remain a Taboo. Environment and Planning C: Politics and Space 42/7. 
[10] Yogita Limaye (11 april 2022). Ukraine Conflict: ‘Russian Soldiers Raped Me and Killed My Husband’, BBC News. 
[11] Mälksoo, The Postcolonial Moment.
[12] Jan Lipavský et al. (8 mei 2025). Lessons from World War II to Avoid World War III, The New York Times. 
[13] Benjamin Tallis (20 april 2022). Are Czechia and Slovakia the EU’s New Radical Centre? 
[14] Donald Trump (2025). National Security Strategy of the United States of America. 
[15] Kaja Kallas op Bluesky, 28 februari 2025. 
[16] Joshua Posaner (15 februari 2025). Zelenskyy: ‘The Time Has Come’ for a European Army. Politico. 
[17] Arnout Brouwers (10 december 2025). Nu de laatste illusies over Trump zijn verbrijzeld, weet Europa wat het te doen staat. De Volkskrant.
[18] Zie bijvoorbeeld Alexandr Burilkov & Guntram B. Wolff (21 februari 2025). Defending Europe Without the US: First Estimates of What Is Needed; Ben Barry et al. (15 mei 2025). Defending Europe Without the United States: Costs and Consequences. 
[19] Europese Unie (9 mei 2008). Geconsolideerde versie van het Verdrag betreffende de Europese Unie, artikel 42.7. 
[20] Zie het voorstel van de liberale fractie in het Europees Parlement voor een ‘geo-economisch afschrikkingspact’. Renew Europe (maart 2026). How Europe Can Win Geopolitical Power, maart 2026. 
[21] Ivan U. Kłyszcz (30 janauri 2023). It Is Not About ‘Neutrality’: How the Global South Responds to Russia’s Invasion.
[22] ‘There Can Be No Just Peace Without Ukraine' – Zelensky's Full Speech at the UN General Assembly, The Kyiv Independent, 25 september 2024. 
[23] V-Dem Institute, Case for Democracy Report, 2023. 
[24] Daniel Lindvall & Mikael Karlsson (2024). Exploring the Democracy-Climate Nexus: A Review of Correlations Between Democracy and Climate Policy Performance. Climate Policy 24/1. 
[25] Benjamin Tallis (25 juli 2024). Neo-Idealism: Grand Strategy for the Future of the Transatlantic Community. 
[26] William J Ripple et al. (2024). The 2024 State of the Climate Report: Perilous Times on Planet Earth, BioScience 74/12. 
[27] Marianne Gros et al., “EPP’s War on NGOs Is Driving a Wedge Through Europe’s Political Center”, Politico, 5 mei 2025. 
[28] Benjamin Tallis, Neo-Idealism: Grand Strategy.
[29] V-Dem Institute, Case for Democracy.
[30] Kate Pickett et al. (2024). The Spirit Level at 15. 
[31] Eli G. Rau & Susan Stokes (2024). Income Inequality and the Erosion of Democracy in the Twenty-First Century. Proceedings of the National Academy of Sciences 122/1. 
[32] Shahin Vallée & Joseph de Weck (7 juli 2025). Europe Does Not Have to Choose Between Guns and Butter. There Is Another Way, The Guardian. 
[33] Te meer omdat de onduurzame levensstijlen van de rijken standaarden zetten voor consumptie waar mensen met lagere inkomens naar verlangen. Fergus Green & Noel Healy (2022). How Inequality Fuels Climate Change: The Climate Case for a Green New Deal, One Earth 5/6. 
[34] Benjamin Tallis, Neo-Idealism: Grand Strategy.
[35] Matthew Kroenig (2020). The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy From the Ancient World to the U.S. and China.
[36] Thucydides, The Peloponnesian War.